รู้จัก "พัดยศ" อุปกรณ์แสดงเกียรติยศของพระสงฆ์ ที่ได้รับพระราชทานจากพระมหากษัตริย์

ในการแบ่งชั้นสมณศักดิ์ ของพระสงฆ์ในประเทศไทยที่มีขึ้นก็เพื่อง่ายต่อการปกครองของสงฆ์ แล้วในด้านเกียรติยศ พระมหากษัตริย์จะทรงพระราชทานให้พร้อมราชทินนาม นั้นก็คือพัดยศ เพื่อประกอบสมณศักดิ์แด่พระภิกษุสงฆ์ ผู้ที่มีฐานันดรสูงขึ้น อีกทั้งยังเป็นการประกาศเกียรติคุณเพิ่มขวัญและกำลังใจแก่พระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ ตามอย่างโบราณราชประเพณี

ดังนั้น พัดยศและสมณศักดิ์ ของพระสงฆ์จึงมีความสัมพันธ์กัน และเป็นธรรมเนียมปฏิบัติของพระเจ้าแผ่นดิน ในการบำรุงพระพุทธศาสนา ให้ยั่งยืนอย่างหนึ่ง
 

ความเป็นมาของ พัดยศ 
พัดยศนั้น กล่าวได้เช่นกันว่า มีพัฒนาการจากพัดใบตาลอย่างเดียวกับตาลปัตร แต่พัดยศมีความวิจิตรงดงามและมีลักษณะแตกต่างจากตาลปัตรธรรมดาทั่วๆ ไป เนื่องจาก เป็นพัดที่พระเจ้าแผ่นดินโปรดให้ทำขึ้นเป็นพิเศษ เพื่อพระราชทานแก่พระสงฆ์ ที่ทรงเลื่อมใสศรัทธา ต่อมา จึงกลายเป็นพัดที่พระราชทานแก่พระสงฆ์ ที่ทรงแต่งตั้ง ให้มีสมณศักดิ์ เพื่อเป็นเครื่องประกอบเกียรติยศ ร่วมกับเครื่องประกอบอื่นๆ ตามแต่ลำดับชั้นสมณศักดิ์ 

โดยพระมหากษัตริย์จะพระราชทานสมณศักดิ์พร้อมพัดยศให้พัดยศ ก็จะมีลักษณะแตกต่างกัน พัดยศของสมณศักดิ์บางชั้นมีลักษณะเป็นทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ด้านข้างเป็นแฉกๆบางชั้นมีลักษณะกลม ขอบพัดเป็นหยักๆ อีกทั้งสี วัสดุที่ทำ การตกแต่ง และชื่อเรียก ยังแตกต่างกันตามลักษณะของพัด ซึ่งประกอบสมณศักดิ์แต่ละชั้นดังนี้

พัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์
ตัวพัดมีลักษณะเป็นแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ เป็นพัดยศสำหรับสมเด็จพระสังฆราชเจ้า สมเด็จพระมหาสมณเจ้า สมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระราชาคณะ และพระราชาคณะ เช่น 
    - พัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ที่เป็นพัดยศตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก พื้นพัดเป็นตาดเงิน สลับลูกคั่นตาดทอง ปักดิ้นเลื่อม และทองแล่ง ใจกลางปักเป็นช่อใบเทศ ยอดงาเป็นฉัตร ๓ ชั้น พัดยศเล่มนี้ เป็นพัดประจำตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชอย่างธรรมดา ถ้าเป็นสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกที่มีวุฒิพิเศษ ก็จะโปรดเกล้าฯ ให้ทำพัดยศที่มีเครื่องประดับที่งดงาม และมีเครื่องหมายแสดงวุฒินั้น พระราชทานเป็นการยกย่องเกียรติยศเพิ่มขึ้น
    - พัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ที่เป็นพัดยศตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะ ชั้นสุพรรณบัฏ พื้นตาดเหลือง มีลูกคั่นสลับเป็นริ้วด้วยตาดสีน้ำเงินอ่อนและขาว ปักลายกระหนก ด้วยดิ้นเลื่อม และทองแล่ง ใจกลางเป็นตาดเหลืองปักลายใบเทศ
    - พัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ที่เป็นพัดยศตำแหน่งพระราชาคณะ ถ้าเป็นชั้นหิรัญบัฏ เป็นพื้นโหมดเหลืองสลับริ้วลูกคั่น ตาดสีแดง ขาว น้ำเงินอ่อน ปักลวดลาย ด้วยดิ้นเลื่อม และทองแล่ง ใจกลางเป็นโหมดเหลืองปักลายใบเทศ
    - พัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ของพระราชาคณะลำดับรองๆ ลงไป ได้แก่ พระราชาคณะชั้นธรรม พระราชาคณะชั้นเทพ พระราชาคณะชั้นราช และพระราชาคณะชั้นสามัญ พื้นพัดแตกต่างกัน เช่น พื้นโหมดขาว พื้นแพรต่วน พื้นกำมะหยี่ การปัก และการตกแต่งก็จะแตกต่างกันด้วย

พัดแฉกเปลวเพลิง
ตัวพัดมีลักษณะคล้ายทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ แต่มีแฉกคล้ายเปลวเพลิง เป็นพัดยศสำหรับพระครูสัญญาบัตร ตำแหน่งเจ้าคณะจังหวัด หรือเป็นเจ้าอาวาสพระอารามหลวงชั้นเอก เช่น 
    - พัดพระครูเจ้าคณะจังหวัดชั้นเอก พื้นสักหลาดแดง ตรงกลางสลับสีขาบเขียวม่วงปักดิ้น  
    - พัดแฉกเปลวเพลิงพระครูเจ้าคณะจังหวัดชั้นโท พื้นสักหลาดแดงล้วนปักดิ้น

พัดพุดตาน
ตัวพัดมีลักษณะเป็นวงกลม ขอบพัดหยักเป็นแฉกๆ คล้ายกลีบบัวบาน เป็นพัดยศสำหรับพระสงฆ์ตำแหน่งพระครูสัญญาบัตรลงไปถึงพระปลัด เช่น
    - พัดพระครูของสมเด็จพระราชาคณะ พื้นกำมะหยี่เหลืองสลับกำมะหยี่แดง ลวดใหญ่ปักทองแล่ง ลวดเล็กปักดิ้นด้าน ลายปักดิ้นมันและเลื่อมเงิน
    - พัดพระครูของพระราชาคณะชั้นเทพ ชั้นราช พื้นสักหลาด การปักและลวดลาย จะแตกต่างกัน

 พัดหน้านาง
ตัวพัดมีลักษณะรูปไข่คล้ายรูปหน้าสตรี คือ มีลักษณะอย่างตาลปัตรพระทั่วไปในปัจจุบัน เป็นพัดยศระดับพระครูฐานานุกรม (คือ พระสงฆ์ที่พระราชาคณะเป็นผู้ตั้ง) พัดยศเปรียญ และพัดนักธรรม เช่น
    - พัดพระครูสมุห์ (ฐานานุกรมของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ตลอดถึงของ พระราชาคณะชั้นราช) ถ้าเป็นฐานานุกรมของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า และสมเด็จพระราชาคณะชั้นสุพรรณบัฏ และพระราชาคณะ ชั้นหิรัญบัฏ เป็นพื้นกำมะหยี่แดงล้วน ถ้าเป็นฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นธรรม ชั้นเทพ และชั้นราช จะเป็นพื้นสักหลาดแดงล้วน ลวดลายการปักเหมือนกันหมด คือ กระหนก และลวดลายปักไหมทอง ใบและดอกปักดิ้น
    - พัดพระครูสมุห์ ฐานานุกรมของสมเด็จพระสังฆราชเป็นพื้นอัตลัด (ผ้าที่ทอด้วยไหม ควบทองแล่ง และเงินแล่ง) สีแดงสลับดำประดับเลื่อม ถ้าเป็นพระครูสมุห์ฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ ไม่ประดับเลื่อม

พัดยศพิเศษ
นอกจากพัดยศที่พระราชทานตามลำดับชั้นสมณศักดิ์ ยังมีพัดยศที่พระมหากษัตริย์ได้โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น พระราชทานเป็นพัดประจำตำแหน่งสมณศักดิ์ที่จัดเป็นพิเศษ ไม่ได้พระราชทานทั่วไป เป็นพัดยศของเก่าสมัยรัตนโกสินทร์ ที่ควรจะได้กล่าวถึง มี 3 เล่ม คือ

1. ตาลปัตรแฉกงาปรุ

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ลักษณะอย่างพัดด้ามจิ้ว รูปกลมมนอย่างพัดหน้านาง ยอดพัด และส้นพัด แกะลายบัว เหมือนพัดแฉก ใช้เป็นตาลปัตรสำหรับพระราชาคณะ ในราชตระกูลฝ่ายวิปัสสนาธุระ เดิมทรงเตรียมถวายพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าอำไพ ซึ่งทรงผนวชอยู่ แต่ทรงลาผนวชเสียก่อน ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้ถวายหม่อมเจ้า พระสังวรประสาธน์ (เล็ก) ทรงถือเป็นพระองค์แรกจนถึงชีพิตักษัย พระราชาคณะที่ได้รับถวายสืบต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ พระสังวรประสาธน์ (หม่อมราชวงศ์พยอม เสนีวงศ์) ถือเป็นรูปสุดท้ายจนมรณภาพ พ.ศ. 2448 

2. พัดแฉกถมปัด

มีลักษณะเป็นพัดแฉกเปลวเพลิง มีลายถมปัดสีเขียวบนพื้นสีเหลือง เข้าใจว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น เพื่อถวายสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เมื่อครั้งเป็นพระราชาคณะ มีสมณศักดิ์เสมอพระราชาคณะชั้นสามัญ

3 . พัดแฉกงาแกะประดับพลอย

มีลักษณะเป็นพัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ทำด้วยงาแกะตลอดทั้งเล่ม พื้นพัดสลักเป็นลายโปร่งอย่างประณีตประดับพลอย พัดเล่มนี้เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (บุญศรี) ต้นสกุลบุรณศิริ สร้างขึ้นเพื่อทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อพระราชทานแด่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ให้ทรงถือเป็นพัดยศประจำพระองค์ ต่อมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ถวายพัดแฉกงานี้ แด่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ครั้งยังเป็นเจ้าคณะใหญ่ ฝ่ายธรรมยุติกนิกาย ในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สิ้นพระชนม์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ เป็นสมเด็จพระสังฆราชเจ้า และได้ถวายพัดแฉกงาเล่มนี้เป็นพัดยศให้ทรงถือสืบต่อมา ตลอดพระชนมายุ และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช โปรดเกล้าฯ ถวายแด่สมเด็จพระสังฆราช กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (หม่อมราชวงศ์ชื่น  นพวงศ์) เมื่อดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายธรรมยุติกนิกาย พ.ศ. 2493  ดังนั้น อาจกล่าวได้ว่า พัดแฉกประดับพลอยเล่มนี้ เป็นพัดยศที่ใช้ถวายแด่สมเด็จพระราชาคณะ ซึ่งเป็นพระราชวงศ์ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายธรรมยุติกนิกาย และพัดยศเล่มนี้ ใช้เฉพาะในวันงานพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา และวันรับพระกฐินหลวง เท่านั้น

นอกจากนี้ยังมีพัดที่สร้างขึ้นพิเศษในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอีก 3 ประเภท คือ พัดรัตนวราภรณ์ พัดรัตนาภรณ์ และพัดพระราชลัญจกร สำหรับพัดรัตนาภรณ์เป็นพัดประจำรัชกาล โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น เพื่อพระราชทานพระสงฆ์ที่ทรงเคารพนับถือและคุ้นเคยโดยเฉพาะ ถือเป็นพัดยศเช่นกัน พัดยศประเภทนี้จะใช้ได้เฉพาะพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานเท่านั้น และใช้เฉพาะ เมื่อถวายอนุโมทนา ในงานพระราชพิธีฉัตรมงคลงานเดียว สำหรับพัดรัตนาภรณ์นี้ ในรัชกาลต่อๆ มา ก็ทรงสร้างด้วย

พัดแฉก พิเศษ

พัดยศที่ประจำตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช บางครั้งจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นใหม่เพื่อพระราชทานเป็นพิเศษโดยเฉพาะ คือ เป็นการเพิ่มเกียรติศักดิ์ให้สูงขึ้นอีกพัดแฉกพิเศษนี้เริ่มมีขึ้นใน รัชกาลที่ 5 เป็นต้นมา ที่สำคัญๆ มีดังนี้

1. พัดแฉกพิเศษที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถวายสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส พ.ศ.2394 เป็นพัดแฉกตาดพิเศษประดับพลอยสี ยอดงาแกะเป็นรูปฉัตร 5 ชั้น คอ (ส่วนต่อของด้ามพัดกับตัวพัด)แกะเป็นรูปเทพนม ด้ามงาต่อ 2 ท่อน ส้นพัด (ส่วนปลายของด้ามสำหรับตั้งกับพื้น) แกะเป็นรูปบัวกลุ่ม

2. พัดแฉกพิเศษที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯให้สร้างถวาย สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ พ.ศ. ๒๔๒๒ เป็นพัดแฉกทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ใจกลางพัดด้านหนึ่ง ปักเป็นรูปอุณาโลมซึ่งเป็นพระราชลัญจกรประจำรัชกาลที่ 1 อีกด้านหนึ่งปักเป็นรูปฉัตร 5 ชั้น ยอดพัด (ส่วนที่ต่อขึ้นไปจากตรงกลางตัวพัดด้านบน) ทำด้วยงาแกะเป็นฉัตร 7 ชั้น

3. พัดแฉกพิเศษที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถวาย สมเด็จพระสังฆราช ไม่ทราบลักษณะรายละเอียด

4. พัดแฉกพิเศษที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถวาย สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ในพิธีมหาสมณุตมาภิเษก พ.ศ. 2453  เป็นตาลปัตรแฉกพื้นตาดขาว ลูกคั่นลายสลับพื้นตาดทอง ปักลายกระหนก ด้วยดิ้นเลื่อม ใจกลางพัด ปักเป็นรูปพระมหามงกุฎ ยอดงาแกะเป็นรูปพระจุลมงกุฎ บนพานแว่นฟ้า คอแกะเป็นรูปเทพนม

๕. พัดแฉกพิเศษซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างถวายเป็นพิเศษ แก่สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ เป็นพัดแฉกตาด ยอดงาแกะเป็นฉัตร ๕ ชั้น ใจกลางปักเป็นรูปปราสาท คอแกะเป็นรูปเทพนม ส้นแกะรูปเม็ดทรงมัณฑ์

 

 

ที่มา : สารานุกรมไทย , พัดยศ สมณศักดิ์พระสงฆ์ไทย