บ้านดงนา อุบลราชธานี ในกระแสแม่น้ำโขงที่แปรเปลี่ยน 

บ้านดงนา อุบลราชธานี ในกระแสแม่น้ำโขงที่แปรเปลี่ยน 
.
.
“ถึงแล้ว ดงนาแหล่งปลาน้ำโขง”  
.
ข้อความปรากฎในป้ายต้อนรับแขกบนแผ่นไม้เก่า ตั้งตระหง่านตรงหน้าปากทางเข้าบ้านดงนา ต.หนามแท่ง อ.ศรีเมืองใหม่ จ.อุบลราชธานี สะท้อนให้เห็นความอุดมสมบูรณ์ของหมู่บ้านริมแม่น้ำโขงนี้ในอดีต อันเป็นแหล่งชุกชุมของปลาน้ำจืดหลากสายพันธุ์ 
.
แต่ปัจจุบัน จำนวนปลาแม่น้ำโขงในบ้านดงนากลับลดน้อยลงอย่างมาก ชาวบ้านในพื้นที่เชื่อมโยงปรากฏการณ์นี้กับการสร้างเขื่อนพลังงานไฟฟ้ากั้นแม่น้ำโขงสายหลักเหนือหมู่บ้านขึ้นไป โดยมีเขื่อนในประเทศจีนที่สร้างในแม่น้ำโขงตอนบนสายหลักเสร็จสิ้นแล้ว 11 แห่ง และประเทศลาว 2 แห่ง นอกจากนี้ ยังมีเขื่อนสร้างบนลำน้ำสาขาและในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงตอนล่างอีกมากกว่า 160 แห่ง และอีกมากกว่า 100 โครงการที่อยู่ในแผนการก่อสร้างหรือกำลังก่อสร้างอยู่  
 .
“สมัยก่อนได้ปลาเยอะมากในหนึ่งวัน แต่ทุกวันนี้ปลาบางชนิดที่เคยกินแทบจะไม่ได้กิน เพราะกระแสน้ำมันขึ้นๆ ลงๆ ปลามันก็หายไปหมด อย่างวันนี้ได้แต่ปลาตัวเล็กๆ ซึ่งก็ไม่สามารถขายได้” สีบูรณ์ อุสาริด ชาวประมงในบ้านดงนา อายุ 71 ปี กล่าว 
.
ตั้งแต่เขื่อนถูกสร้างขึ้นในแม่น้ำโขงตอนบน ชาวบ้านสังเกตเห็นความแปรปรวนของระดับน้ำ บางครั้งระดับน้ำลดลงในฤดูฝน ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่น้ำขึ้น บางครั้งระดับน้ำสูงขึ้นในหน้าแล้ง สวนทางกับสภาวะปรกติที่ระดับน้ำควรจะลดลงตามธรรมชาติ 
.
ความแปรปรวนนี้ส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตของชาวบ้าน จากที่เคยหาปลาได้ ก็ไม่สามารถทำได้อย่างเดิม หลายคนจำเป็นต้องเลิกทำประมงพื้นบ้าน และหันไปทำงานรับจ้างทั่วไป 
น้ำที่ขึ้นลงผิดธรรมชาตินี้ ยังส่งผลกระทบต่อการทำเกษตรกรรมริมน้ำโขง     
.
“แต่ก่อนน้ำขึ้น ดินก็จะเยอะตามขึ้นมาด้วย ปลูกพืชผักก็งาม ตลิ่งก็ไม่มีปัญหา เพราะถึงแม้น้ำลดจะทำให้ตลิ่งทรุด แต่พอถึงเวลาน้ำขึ้น กระแสน้ำก็พัดพาดินมาเสริมตรงที่เคยทรุดด้วยอยู่ดี” สีบูรณ์ เล่าสถานการณ์
.
“ปัจจุบัน การทำมาหากินก็ไม่เหมือนเดิม เพราะน้ำไม่เหมือนเดิม แต่ก่อนน้ำลง ก็ลงทีละนิ้วสองนิ้ว ลงไปจนถึงช่วงเดือนห้า ทุกวันนี้ไม่เป็นแบบนั้นแล้ว พอน้ำลด ชาวบ้านก็ต้องปลูกผักปลูกพืชแบบวัดดวง ผลผลิตกำลังงาม น้ำมันก็ขึ้น ทำให้ผลผลิตเสียหาย คาดเดาอะไรไม่ได้” 
.
ความเสี่ยงจากการทำเกษตรริมแม่น้ำโขงถูกซ้ำเติมด้วยปัญหาที่ดิน 
.
ในปี 2535 รัฐบาลประกาศเขตอุทยานแห่งชาติผาแต้ม มีเขตแดนทับซ้อนกับที่ทำกินของชาวบ้าน แม้จะมีร่องรอยทางประวัติศาสตร์ที่บ่งชี้ว่า มีชุมชนตั้งถิ่นฐานในพื้นที่นี้มานานกว่า 100 ปี
. 
การประกาศเขตอุทยานทับซ้อนส่งผลให้ชาวบ้านไม่สามารถขยายพื้นที่ทางการเกษตรได้อีก บางส่วนหันไปปลูกพืชผักที่ริมตลิ่งแม่น้ำโขง เช่น ฝ้าย ข้าวโพด ข้าว และมันสำปะหลัง 
.
ขณะที่บางครอบครัวหันมาทดลองปลูกข้าวในกระบอกไม้ไผ่ ลอยแพไว้ในแม่น้ำ หวังว่าจะสร้างทางเลือกในการปลูกข้าวในสภาวการณ์ที่ที่ดินที่มีอยู่อย่างจำกัดจำกัดจะเขี่ย 
.
แต่เมื่อระดับแม่น้ำโขงเกิดความผันผวน ส่งผลให้การทดลองนี้ไม่ประสบความสำเร็จ ทั้งน้ำยังเข้าท่วมแปลงเกษตรกรรมริมตลิ่งของชาวบ้านเมื่อระดับน้ำขึ้นแบบไม่ทันตั้งตัว ยิ่งทำให้ชาวบ้านที่ไร้ที่ทำกินอยู่แล้วยิ่งไร้ทางออก 
.
เมื่อหาปลาไม่ได้ ชาวประมงบางส่วนจึงขับเรือออกไปไกลขึ้นกว่าเดิม และอาจล้ำเขตแดนเข้าไปในฝั่งลาวจนอาจเกิดอันตรายถึงแก่ชีวิต
.
จอม ขันธิวัตร์ ชาวประมงในบ้านดงนา อายุ 64 ปี อัดยาเส้นเข้าปอดพร้อมถกเสื้อโชว์รอยแผลเป็นจากกระสุนตรงบริเวณท้อง ซึ่งเขาได้บาดแผลนี้มาเมื่อ 10  ปีที่แล้ว 
.
“เมื่อก่อนลุงแอบหาปลา อาจจะล้ำเขตเข้าไป แล้วก็โดนทหารฝั่งลาวยิง ลุงเลยโดดลงน้ำหนี เพราะสมัยก่อนมีการแบ่งครึ่งเขตน่านน้ำ คนไทยชอบไปหากินฝั่งลาวเพราะทางลาวอุดมสมบูรณ์”
ความเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำยังส่งผลต่อภาวะการออมของชาวบ้าน 
.
ในอดีต เมื่อชาวบ้านยังหาปลาและทำเกษตรริมแม่น้ำได้รายได้เป็นกอบเป็นกำ จะนำเงินที่เก็บสะสมไปซื้อวัวควายมาเลี้ยง ถือเป็นทรัพย์สินประเภทหนึ่ง เวลาจะกู้ยืมเงินใคร ก็จะใช้วัวควายเป็นหลักประกัน หากต้องการขายสัตว์เลี้ยง ก็จะสร้างรายได้ประมาณ 30,000-40,000 บาทต่อครัวเรือนในแต่ละปี  
.
ปัจจุบันการออมเงินวิธีนี้ได้ลดบทบาทลง เพราะชาวบ้านไม่มีรายได้จากอาชีพหลักอย่างการประมง จึงต้องหันไปกู้เงินนอกระบบที่มีอัตราดอกเบี้ยสูง ยิ่งทำให้ทรัพย์สินร่อยหรอ บางครอบครัวตกลงสู่ความยากจน    
ชาวบ้านในวัยแรงงานในบ้านดงนาจำนวนมาก จึงต้องอพยพไปหางานทำในกรุงเทพฯและเมืองใหญ่ ทิ้งผู้สูงอายุคอยอยู่ที่บ้าน เพราะบ้านเกิดไม่ใช่หลักประกันความมั่งคงของชีวิตอีกต่อไป 
หากยังเป็นเช่นนี้ ป้ายต้อนรับแขก “ถึงแล้ว ดงนาแหล่งปลาน้ำโขง” อาจต้องถูกถอดลงในวันหนึ่ง
.
Author : อานันท์ ชนมหาตระกูล
PPTV PHOTO #อานันท์ชนมหาตระกูล  
.
#PPTVHD36 #ครบทุกข่าวเข้าใจคอกีฬา #ช่อง36 #PPTVPHOTO #แม่น้ำโขง #หมู่บ้านดงนา #เขื่อนแม่น้ำโขง #จังหวัดอุบลราชธานี #ผลกระทบจากเขื่อนแม่น้ำโขง