เช็กสมดุลจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร เปิดแนวทางดูแลสุขภาพแบบเฉพาะบุคคล

ร่างกายมนุษย์ประกอบด้วยเซลล์จำนวนมากกว่า 100 ล้านล้านเซลล์ แต่เซลล์มนุษย์แท้จริงมีเพียง 30 ล้านเซลล์ ที่เหลืออีกกว่า 100 ล้านล้านเซลล์ เป็นเซลล์ของจุลินทรีย์ หรือจุลชีพ (Microorganism) ซึ่งอาศัยอยู่ในส่วนต่างๆ ของร่างกาย ไม่ว่าจะเป็นบริเวณผิวหนัง ช่องปาก ช่องคลอด และอยู่ที่ระบบทางเดินอาหารมากที่สุด โดยเฉพาะในลำไส้  (Intestinal tract)  ซึ่งมีมากถึง 5,000 ชนิด ประกอบไปด้วย 

• แบคทีเรีย (Bacteria)
• ไวรัส (Viruses)
• เชื้อรา (Fungi)
• ปรสิต (Parasites)

 

โดยอยู่แบบพึ่งพาอาศัยกัน บางชนิดมีส่วนช่วยป้องกันโรค  กระตุ้นกระบวนการเผาผลาญ การย่อยอาหาร และการขับถ่าย บางชนิดช่วยสร้างสารที่จำเป็นต่อร่างกาย เสริมระบบภูมิคุ้มกัน ขณะเดียวกันความผิดปกติของร่างกายบางครั้งอาจเกิดจากการที่จุลินทรีย์ขาดสมดุล

ดังนั้น นักวิทยาศาสตร์จึงทำการศึกษารหัสพันธุกรรมของจุลินทรีย์ที่เรียกว่า ไมโครไบโอม (Microbiome) เพื่อบ่งบอกชนิด จำนวน รวมถึงความสัมพันธ์ระหว่างจุลินทรีย์และอวัยวะในร่างกายมนุษย์ที่จุลินทรีย์เหล่านั้นอาศัยอยู่  ซึ่งมีประโยชน์ต่อการดูแลรักษาสุขภาพ ทั้งการทำนายโรค การเลือกวิธีรักษา รวมถึงการป้องกันโรคที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต 

ประโยชน์ของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร

ด้วยความหลากหลายของจุลินทรีย์และจำนวนที่แตกต่างกัน  จึงมีบทบาทสำคัญที่แตกต่างกัน ทั้งนี้ จุลินทรีย์ เเบ่งเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่

• จุลินทรีย์ที่เป็นอันตรายหรือก่อโรค (Harmful/Pathogenic) ทำให้เกิดโรคได้โดยการสร้างสารพิษภายในร่างกาย ซึ่งเป็นสาเหตุของการเกิดโรค เช่น
• เฮลิโคแบคเตอร์ ไพโลไร (Helicobacter pylori) ซึ่งเป็นจุลินทรีย์ที่ทําให้เกิดโรคในกระเพาะอาหาร เพิ่มความเสี่ยงโรคแผลกระเพาะอาหาร เนื้องอก และมะเร็งในกระเพาะอาหาร
• จุลชีพบริเวณลำไส้ใหญ่บางชนิด หรือ แบคทีเรียในลําไส้ ก็มีความเกี่ยวข้องกับการเกิดมะเร็งลำไส้ใหญ่ ลำไส้อักเสบเรื้อรัง รวมถึงการส่งผลให้เกิดภาวะอ้วน โรคหัวใจ โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ โรคไขมันพอกตับ โรคตับแข็ง และมะเร็งตับ
• จุลินทรีย์กลุ่มส่งเสริมสุขภาพ (Health Promoting function) ซึ่งเป็นจุลินทรีย์ที่ร่างกายต้องการ เช่น 
  • Lactobacillus ช่วยยับยั้งและป้องกันไม่ให้แบคทีเรียก่อโรคเจริญเติบโต  
  • Eubacteria / Bifidobacteria ช่วยสังเคราะห์สารอาหารที่ร่างกายต้องการ เป็นเกราะป้องกันเชื้อโรค กระตุ้นการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน และช่วยในการย่อยอาหารหรือการดูดซึมสารอาหาร 

หากจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหารไม่สมดุล จะส่งผลต่อสุขภาพต่างๆ ดังนี้

• อารมณ์แปรปรวน 
• ภาวะซึมเศร้าหรือความวิตกกังวล
• ภาวะอ้วน
• โรคผิวหนัง เช่น กลาก
• โรคหัวใจและหลอดเลือด
• โรคเบาหวาน
• มะเร็ง
• โรคตับ
• ปัญหาสุขภาพช่องปาก เช่น ฟันผุ

การตรวจสมดุลจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร (Gut Microbiome)

แม้อาการบางอย่าง เช่น อาหารไม่ย่อย อารมณ์แปรปรวน และโรคผิวหนัง อาจบ่งบอกถึงความไม่สมดุลของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร แต่ก็อาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้เช่นกัน ดังนั้น เพื่อให้แน่ใจว่าความเชื่อมโยงของอาการเหล่านี้สัมพันธ์กับความไม่สมดุลของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร สามารถตรวจวิเคราะห์สมดุลจุลินทรีย์ได้ 

การตรวจสมดุลจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร (Gut Microbiome) 

เป็นการตรวจความสมดุลระหว่างจุลินทรีย์ชนิดดีและไม่ดีในร่างกาย ผ่านตัวอย่างอุจจาระที่นำไปตรวจในห้องปฏิบัติการ เพื่อช่วยให้ทราบได้ว่า

ในร่างกายเรามีความหนาแน่น (Density) ของจุลินทรีย์เป็นอย่างไร และมีปริมาณและความหลากหลายของจุลินทรีย์เพียงพอหรือไม่

จุลินทรีย์ในร่างกายมีความสมดุลหรือไม่

หากตรวจพบความหนาแน่น ความหลากหลาย และประโยชน์ของจุลินทรีย์อยู่ในสถานะขาดสมดุล จะส่งผลให้มีความเสี่ยงการเกิดโรคมากกว่า เมื่อเทียบกับผู้ที่มีจุลินทรีย์อยู่ในสภาวะสมดุล การตรวจนี้ช่วยให้แพทย์ประเมินความเสี่ยงการเกิดโรค รวมถึงวินิจฉัยสาเหตุของโรคที่อาจเกิดจากการเสียสมดุลของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหารได้ เช่น โรคลำไส้แปรปรวน  ภาวะอ้วน  โรคเบาหวาน  ไมเกรน  โรควิตกกังวล และโรคซึมเศร้า

การปรับสมดุลลำไส้ด้วยโพรไบโอติกส์ และการปรับพฤติกรรม

แพทย์ยังสามารถแนะนำสารอาหารเพื่อช่วยเพิ่มจำนวนจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ต่อร่างกาย เช่น โพรไบโอติกส์ และพรีไบโอติกส์  ทั้งในรูปแบบของอาหาร และอาหารเสริม รวมถึงการปรับพฤติกรรม การนอนหลับ และการออกกำลังกายให้เหมาะสม  ดังนี้

สมาคมระหว่างประเทศ IASD แนะนำให้ผู้ใหญ่นอนหลับ 6-8 ชั่วโมง โดยพบว่าการนอนหลับอย่างเพียงพอจะช่วยให้ร่างกายได้พักผ่อนและลดความเครียด ช่วยให้สภาพแวดล้อมในลำไส้มีสุขภาพดีกว่าการนอนน้อยหรือนอนไม่หลับเป็นประจำ

ออกกำลังกายเป็นประจำมากกว่า 30 นาทีต่อวัน 3-5 ครั้งต่อสัปดาห์ เพื่อช่วยเสริมสร้างภูมิคุ้มกันของลำไส้ ลดการเจริญเติบโตของแบคทีเรียที่เป็นอันตรายและยังช่วยเพิ่มความหลากหลายของจุลินทรีย์

• ลดการบริโภคเนื้อสัตว์แปรรูป อาหารสำเร็จรูป  
• ลดอาหารรสเผ็ด เค็ม หรือรสจัด  
• ลดการบริโภคอาหารที่มีไขมันและคาร์โบไฮเดรตสูง  

บริโภคโพรไบโอติกส์ (จุลินทรีย์ที่เป็นประโยชน์) พร้อมกับพรีไบโอติกส์ (ทำหน้าที่เป็นอาหารสำหรับจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์) เพื่อช่วยเสริมสร้างภูมิคุ้มกันและปรับสมดุลการทำงานของลำไส้  ทั้งนี้ การรับประทานโพรไบโอติกส์ปริมาณมากในคราวเดียวอาจส่งผลให้เกิดอาการข้างเคียง เช่น ท้องอืด ท้องผูก หรือท้องร่วงได้  จึงควรปรึกษาแพทย์เพื่อการบริโภคในปริมาณที่เหมาะสม 

สภาวะขาดสมดุลของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร

การมีสภาวะสมดุลของจุลินทรีย์ที่ดีต่อสุขภาพ  (Healthy  microbiome)จะช่วยสร้างชั้นเมือก  (mucus layer) ที่เป็นเกราะป้องกันให้กับเซลล์เยื่อบุผิว (epithelial cell)  ทำให้แบคทีเรียก่อโรค (harmful bacteria) ไม่สามารถเจาะเข้าไปในผนังลำไส้ได้ หากเกิดภาวะขาดสมดุลของแบคทีเรียที่มีประโยชน์ในระบบทางเดินอาหาร อาจไม่มีกระบวนการเหล่านี้เกิดขึ้น และส่งผลให้อาจเพิ่มโอกาสในการเกิดโรคบางชนิด เช่น โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง หรือ IBD (Inflammatory Bowel Disease) และ โรคลำไส้แปรปรวน หรือ IBS (Irritable Bowel Syndrome)  ซึ่งมีปัจจัยจากสภาวะการขาดสมดุลของจุลินทรีย์  มีจุลินทรีย์ก่อโรคเพิ่มขึ้น รวมถึงการใช้ยาปฏิชีวนะ ทำให้จุลินทรีย์ก่อโรคสามารถเจาะเข้าไปยังเซลล์เยื่อบุผิว ส่งผลให้เกิดการอักเสบเเละเสี่ยงต่อการเป็นโรคในระบบทางเดินอาหารได้

สภาวะขาดสมดุลของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร สามารถส่งผลให้เสี่ยงต่อการเกิดโรคต่างๆ ดังนี้

• กลุ่มอาการการดูดซึมผิดปกติ (Malabsorption syndrome)
• การติดเชื้อคลอสตริเดียม ดิฟฟิไซล์ (Clostridium difficile infection; CDI)  
• ลำไส้อักเสบ (Inflammatory Bowel Disease ;IBD)
• ลำไส้แปรปรวน (Irritable Bowel Syndrome ;IBS)
• โรคอ้วนและกลุ่มอาการผิดปกติทางเมแทบอลิก (Obesity & metabolic Syndrome)
• โรคหัวใจและหลอดเลือดที่เกิดจากการรับประทานเนื้อแดง (Cardiovascular disease associated with meat intake)
• โรคเบาหวาน

ความแตกต่างของจุลินทรีย์ในร่างกาย

ในแต่ละช่วงอายุจะมีรูปแบบของจุลชีพ (microbiota pattern) ที่แตกต่างกัน

• ระยะที่อยู่ในครรภ์มารดาถือเป็นเขตปลอดเชื้อ  ซึ่งสัญญาณต่างๆ ที่เกิดจากจุลินทรีย์เป็นลักษณะสัญญาณที่เกิดจากจุลชีพในร่างกายของแม่ไปสู่ลูก หากแม่มีความเครียด รับประทานยาหรืออาหาร ซึ่งมีผลต่อจุลินทรีย์ของแม่  ผลต่างๆ จะถูกส่งไปถึงลูกได้ด้วยเช่นกัน
• ช่องทางการคลอด เป็นสิ่งแรกที่ทารกจะเริ่มมีการสัมผัสกับจุลินทรีย์ชนิดต่างๆ 
• การคลอดแบบธรรมชาติ (Vaginal Delivery) จะมีแบคทีเรียชนิดแลคโตบาซิลลัส (Lactobacillus) มากกว่าการผ่าคลอดทางหน้าท้อง 
• การผ่าคลอดทางหน้าท้อง จะมีแบคทีเรียสตาฟีโลคอคคัส (Staphylococcus) เพิ่มขึ้น
• ทารกที่กินนมแม่จะมีบิฟิโดแบคทีเรียม  (Bifidobacterium) และแลคโตบาซิลลัส  ซึ่งเป็นจุลินทรีย์ตัวดีเพิ่มขึ้น เเละเมื่อเริ่มกินนมจากขวด จะมีแบคทีเรียแบคทีรอยเดส  (Bacteroides) และคลอสตริเดียม (Clostridium) เพิ่มมา
• เมื่อรับประทานอาหารแบบผู้ใหญ่ และเริ่มใช้ยาปฏิชีวนะ (Antibiotic) จะส่งผลให้รูปแบบของจุลินทรีย์เปลี่ยนไป ทั้ง ชนิดเเละความหลากหลาย 
• การรับประทานอาหาร (Diet) และชนิดของอาหารมีผลต่อจุลินทรีย์ค่อนข้างชัดเจน หากรับประทานอาหารประเภทเดิมๆ  ซ้ำๆ หรืออาหารขยะ อาจทำให้ร่างกายได้รับสารอาหารที่จำเป็นต่อจุลินทรีย์ไม่ครบถ้วน โดยเฉพาะพรีไบโอติกส์ (prebiotics) ที่มีความสำคัญต่อจุลินทรีย์ต่างๆ ในร่างกาย
• การออกกำลังกาย และภูมิประเทศ (Geographic) มีผลต่อจุลินทรีย์เช่นกัน โดยที่อยู่อาศัยมีความสัมพันธ์กับอาหารที่ส่งเสริมแบคทีเรียที่ดี  เช่น กิมจิ น้ำปลาร้า นัทโตะ ซึ่งพบมากกว่าโซนยุโรป 

สัญญาณเตือนมีปัญหาสมดุลจุลินทรีย์

• มีอาการระบบทางเดินอาหารผิดปกติ หรือลำไส้แปรปรวน เช่น ท้องอืด ท้องเฟ้อ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย หรือท้องผูก
• มีปัญหาไมเกรนหรือนอนไม่หลับ
• เป็นสิวอักเสบ
• ผู้ที่เป็นผื่นภูมิแพ้ เป็นๆ หายๆ
• เป็นหอบหืด
• มีระบบการเผาผลาญไม่ดี
• มีความเสี่ยงเป็นโรควิตกกังวล โรคซึมเศร้า โรคอ้วน โรคเบาหวานชนิดที่ 2 และโรคอัลไซเมอร์
• มีกลิ่นปาก
• มีเมือกในอุจจาระ
• รับประทานยาปฏิชีวนะเป็นเวลานาน
• ภาวะแพ้คาร์โบไฮเดรต
• เหนื่อยล้าหมดแรง
• ใช้ยาลดกรด เป็นประจำ
• คัดจมูก

** ถ้ามีอาการข้างต้นอย่างน้อย 5 ข้อ หรือมากกว่า อาจมีภาวะความไม่สมดุลของจุลินทรีย์ในร่างกาย **

การตรวจด้วยเทคนิค Next Generation Sequencing (NGS) ดีอย่างไร

สามารถวิเคราะห์จุลินทรีย์ ได้ตั้งแต่ระดับสายพันธุ์ (Species) มากกว่า 100 สายพันธุ์  ซึ่งใช้เป็นข้อมูลในการดูแลคนไข้ต่อได้   

• สามารถเปรียบเทียบระหว่างแบคทีเรียก่อโรคกับแบคทีเรียที่มีประโยชน์ ได้ว่ามีแบคทีเรียชนิดไหนบ้าง 
• สามารถวิเคราะห์ผลที่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงได้ 9 โรค ได้แก่ โรคอ้วน โรคลำไส้แปรปรวน เบาหวาน คอเลสเตอรอลสูง โรคหัวใจและหลอดเลือดที่เกี่ยวข้องกับการบริโภคเนื้อสัตว์ ติ่งเนื้องอกในลำไส้ใหญ่ โรคซึมเศร้า โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ และจอประสาทตาเสื่อมที่เกี่ยวข้องกับอายุ 

การเตรียมตัวก่อนรับการตรวจสมดุลจุลินทรีย์

• ไม่ต้องงดน้ำงดอาหารก่อนตรวจ
• งดยาปฏิชีวนะ ประมาณ 3 วันก่อนตรวจ 

การรักษาสมดุลของจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหารมีความจำเป็นอย่างยิ่ง เพื่อช่วยเสริมสร้างสุขภาพและลดความเสี่ยงโรคต่างๆ  แนะนำให้รับประทานอาหารที่มีประโยชน์ สะอาด ไม่มีสารพิษปนเปื้อน ลดการใช้ยาปฏิชีวนะหรือใช้เมื่อจำเป็นเท่านั้น 

เพิ่มการรับประทานอาหารที่มีโพรไบโอติกส์และพรีไบโอติกส์สูง รวมถึงการเข้ารับการตรวจสมดุลจุลินทรีย์ในระบบทางเดินอาหาร ซึ่งสามารถตรวจซ้ำได้ทุกๆ 6 เดือนหลังการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม หรือปฏิบัติตัวตามแพทย์แนะนำ เนื่องจากรูปแบบของจุลินทรีย์อาจมีการเปลี่ยนไปได้ตามปัจจัยที่เปลี่ยนแปลง

ขอบคุณข้อมูลจาก : โรงพยาบาลสมิติเวช สุขุมวิท