องค์อุปถัมภ์ โขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระพันปีหลวง

“โขน” ซึ่งเป็นมหรสพเก่าแก่ของไทยที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เป็นการแสดงที่ใช้ในพระราชพิธีมาตั้งแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน การแสดงโขนแสดงเรื่องรามเกียรติ์ โดยได้เค้าโครงเรื่องมาจากมหากาพย์รามายณะของอินเดีย เป็นเนื้อเรื่องเป็นการทำสงครามระหว่างกองทัพพระรามและทศกัณฐ์

ซึ่งเนื้อเรื่องมีความสนุกสนานและตัวละครมากมาย และใช้เป็นคติเตือนใจในการปกครองการประพฤติตนของประชาชนในเรื่องความซื่อสัตย์สุจริตและกล้าหาญ

พระมหากษัตริย์ในพระราชวงศ์จักรี ทรงได้ทำนุบำรุงศิลปะการแสดงโขนและทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องรามเกียรติ์ สำหรับจัดการแสดงตั้งแต่ครั้งต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ได้แก่

• บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1
• บทพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2
• บทพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์บางตอนในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4
• บทพระราชนิพนธ์โขนในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6

โดยการแสดงโขนยังเป็นการแสดงสำคัญในการต้อนรับพระราชอาคันตุกะทุกครั้งตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเป็นองค์อุปถัมภ์ศิลปวัฒนธรรมทุกแขนง ทั้งงานด้านศิลปาชีพและศิลปะการแสดง ทรงมีพระราชหฤทัยห่วงใยต่อศิลปะการแสดงโขนที่นับวันประชาชนและเยาวชนไม่ได้ให้ความสนใจเท่าที่ควร เนื่องจากยุคสมัยเปลี่ยนไปตามสังคมโลก จึงทรงมีพระราชเสาวนีย์ในการอนุรักษ์และการพัฒนาการแสดงโขน ตั้งแต่ พ.ศ. 2546 โดยทรงให้ศึกษาการแต่งหน้าโขนให้มีความงดงามเป็นเอกลักษณ์ และการจัดสร้างเครื่องแต่งกายโขนให้ประณีตงดงามตามแบบโบราณ

เพื่อเป็นการรักษาฝีมือเชิงช่างทั้งงานพัสตราภรณ์ การปักสดึงกรึงไหม งานถนิมพิมพาภรณ์เครื่องประดับโดยช่างเงินช่างทอง งานศิราภรณ์ การสร้างเครื่องประดับศีรษะ หัวโขน ให้ประณีตงดงามและให้พัฒนาการแสดงโขนให้ทันสมัยเหมาะสมกับสังคมยุคใหม่

จึงทำให้เกิดมีการแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ตามพระราชเสาวนีย์ขึ้นครั้งแรกใน พ.ศ. 2550 โดยแสดงโขนชุด “พรหมาศ” เป็นปฐมทัศน์ เนื่องในโอกาสมหามงคลพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงเจริญพระชนมพรรษา 80 พรรษา และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา 75 พรรษา ระหว่างวันที่ 24- 25 ธันวาคม พ.ศ. 2550 ณ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย ได้รับความชื่นชมจากประชาชนเป็นอย่างมาก

ใน พ.ศ. 2551 ได้มีประชาชนเรียกร้องให้มีการแสดงโขนขึ้นอีก สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงมีพระราชเสาวนีย์ให้คณะกรรมการศึกษาพัฒนาการแสดงโขนให้งดงามยิ่งขึ้น และปรับปรุงการแสดงให้เหมาะสมกับยุคสมัย จึงได้มีการแสดงโขนเต็มรูปแบบขึ้นใหม่

ใน พ.ศ. 2552 จึงมีการแสดงโขนในชุด “พรหมาศ” อีกครั้ง เมื่อวันที่ 15 – 21 มิถุนายน พ.ศ. 2552 ปรับปรุงให้เป็นการแสดงโขนโดยใช้วงปี่พาทย์แบบการแสดงโขนตามประเพณี และสร้างฉากเครื่องแต่งกายเพิ่มเติมใหม่ การแสดงครั้งนี้มีประชาชนเข้าชมจำนวนมาก

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงปลาบปลื้มพระราชหฤทัยที่การแสดงโขนประสบความสำเร็จเกินคาด เกิดปรากฏการณ์ใหม่ในสังคมไทยที่คนหนุ่มสาวและเด็ก ๆ จำนวนมากมีความสนใจชมโขน และยังพากันจูงผู้เฒ่าผู้แก่ในครอบครัวไปชมโขนกันอย่างเนืองแน่น เป็นภาพที่น่าชื่นใจ จึงมีพระราชเสาวนีย์ให้จัดการแสดงโขนต่อเนื่องทุกปี จนเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลาย ในระยะแรกว่า “โขนพระราชทาน” ต่อมาจึงใช้ชื่อว่า “โขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ” โดยจัดการแสดงชุดต่างๆ นับแต่รอบปฐมทัศน์ดังนี้

• พุทธศักราช 2550 และ 2552 จัดการแสดงตอน พรหมาศ
• พุทธศักราช 2553 จัดการแสดงตอน นางลอย
• พุทธศักราช 2554 จัดการแสดงตอน ศึกไมยราพ
• พุทธศักราช 2555 จัดการแสดงตอน จองถนน
• พุทธศักราช 2556 จัดการแสดงชุด ศึกกุมภกรรณ ตอน โมกขศักดิ์
• พุทธศักราช 2557 จัดการแสดงชุด ศึกอินทรชิต ตอน นาคบาศ
• พุทธศักราช 2558 จัดการแสดงชุด มังกรกัณฐ์ และ พรหมาศ
• ในพุทธศักราช 2559 งดจัดการแสดง ด้วยเป็นปีที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จสวรรคต คนไทยทั้งประเทศอยู่ในช่วงการไว้ทุกข์
• พุทธศักราช 2560 โขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ได้ร่วมแสดงมหรสพสมโภชเนื่องในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ณ ท้องสนามหลวง ในวันที่ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2560 ในตอน รามาวตาร และ ขับพิเภก
• พุทธศักราช 2561 จัดการแสดงตอน พิเภกสวามิภักดิ์
• พุทธศักราช 2562 จัดการแสดงตอน สืบมรรคา
• พุทธศักราช 2563 – 2564 งดการแสดงด้วยสถานการณ์แพร่ระบาดโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019
• พุทธศักราช 2565 จัดการแสดงตอน สะกดทัพ

วันที่ 28 ตุลาคม 2565 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรการแสดงโขน รอบปฐมทัศน์ เรื่อง รามเกียรติ์ ตอน “สะกดทัพ” ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย เขตห้วยขวาง กรุงเทพมหานคร

วันที่ 29 ตุลาคม 2565 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรการแสดงโขนเรื่อง รามเกียรติ์ ตอน “สะกดทัพ” ณ หอประชุมใหญ่ ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย เขตห้วยขวาง กรุงเทพมหานคร

และในพุทธศักราช 2566 จัดการแสดงตอน กุมภกรรณทดน้ำ กำหนดจัดการแสดงในช่วงเดือนพฤศจิกายน – ธันวาคม 2566

ที่มา : หน่วยงานในพระองค์