นี่คือคำอธิบายถึงความซับซ้อนของตัวอย่างโจทย์วิชาคณิตศาสตร์ ที่ใช้ในการสอบ O-NET ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ที่ อาจารย์สมพงษ์ จิตระดับ อาจารย์คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้วิเคราะห์ โดยระบุว่าแม้เนื้อหาเรื่องการบวก ลบ คูณ หาร จะไม่เกินหลักสูตร แต่วิธีการที่ต้องทำในข้อสอบนี้ ถือว่ายากเกินหลักสูตรไปหลายระดับ
นอกจากนี้ อาจารย์ สมพงษ์ เห็นด้วยกับสิ่งครูเจ้าของเพจ “วันนั้นเมื่อฉันสอน” ที่ได้โพสต์ข้อความ พร้อมตัวอย่างข้อสอบ โดยวิจารณ์ถึงความยากของข้อสอบที่เกินมาตรฐาน และไม่สามารถวัดความสามารถของเด็กได้จริง เพราะสุดท้ายเด็กก็ใช้วิธีเดาในการทำข้อสอบ
พร้อมระบุว่าโพสต์ดังกล่าวได้พูดถึงปัญหาเชิงโครงสร้างของระบบการศึกษาได้อย่างถูกต้อง ทั้งเรื่องความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาของเด็กโรงเรียนในเมืองกับโรงเรียนในต่างจังหวัด ที่มีความเหลื่อมล้ำค่อนข้างสูง
ดังนั้น สถาบันทดสอบการศึกษาแห่งชาติ หรือ สทศ. และ สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี หรือ สสวท. ซึ่งเป็นผู้ออกข้อสอบ ควรคำนึงถึงเด็กที่อยู่ต่างจังหวัดด้วย ไม่ใช่ใช้กลุ่มเด็กในเมืองเป็นตัวตั้งในการออกข้อสอบ เพราะการออกข้อสอบลักษณะนี้ไม่ต่างอะไรกับการฆ่าเด็กทางอ้อม
สำหรับผลกระทบของการออกข้อสอบที่ยากเกินไป ศาสตราจารย์สมพงษ์ ระบุว่า เรื่องนี้เป็นหนึ่งในสาเหตุที่ทำให้เด็กหยุดเรียนกลางคัน เพราะเบื่อหน่ายกับระบบการเรียนในลักษณะนี้ ส่วนแนวทางการแก้ปัญหา ศาสตราจารย์สมพงษ์ ระบุว่า ในขั้นตอนการออกข้อสอบ สทศ.และ สสวท. ควรมีการประชุมร่วมกับครูที่เป็นตัวแทนจากโรงเรียนในต่างจังหวัด เพราะอย่าลืมว่า ครูหลายโรงเรียนก็ไม่ได้เป็นครูสาขาเฉพาะทางโดยตรง เพราะต้องสอนหลายวิชา ตรงนี้ต้องให้ครูมีส่วนร่วมในการออกข้อสอบด้วย เพื่อสะท้อนและแลกเปลี่ยนข้อมูลด้านศักยภาพของเด็กเพื่อนำมาใช้ในการออกข้องสอบ เพราะเด็กกลุ่มนี้เป็นกลุ่มเด็กที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด และกระทรวงศึกษาควรเร่งปฎิรูป เรื่องการเรียน เรื่องการประเมินผล ที่ไม่ควรนำผลสอบของเด็กมาเป็นเงื่อนไขในการให้งบประมาณกับโรงเรียน