“อาณาจักรเกลือ แห่งทุ่งกุลา” ตามรอย "เส้นทางสายปลาแดก"

การเดินทางของทีมงานมหัศจรรย์อาเซียนเริ่มจากแหล่งเกลือที่สำคัญที่สุดในภาคอีสานใต้ นั่นคือแหล่งเกลือใน “ทุ่งกุลาร้องไห้” จ.ร้อยเอ็ด และไปจบที่ดินแดนแห่งปลาและสายน้ำที่ประเทศกัมพูชา 

  

แม้ภาพของความแห้งแล้งของทุ่งกุลานั้นถูกแทนที่ด้วยความเขียวของนาข้าวหอมมะลิไปตามยุคสมัย แต่หากย้อนกลับไปในอดีต พื้นที่แห่งนี้ คืออาณาจักรเกลือที่มั่งคั่งที่สุดในภูมิภาค มีหลักฐานย้อนหลังไปไกลถึง 2,500 ปี  “เกลือ” ถือว่าเป็นของล้ำค่าสำหรับคนในอดีต เพราะเป็นทั้งเครื่องถนอมอาหาร เป็นยา แถมยังเป็นวัตถุดิบสำคัญในการถลุงเหล็ก ดังนั้น พื้นที่ทำเกลือเลยกลายเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของชุมชน โบราณสถานมากมายจึงกระจายตัวอยู่ทั่วบริเวณนี้เช่นโบราณสถาน และชุมชนโบราณที่สร้างแบบคูน้ำล้อมรอบ มีบ่อพันขัน จังหวัดร้อยเอ็ด เป็นแหล่งเกลือที่มีชื่อมากที่สุดในบริเวณ

แต่แล้วภาพของความคึกคักในอุตสาหกรรมเกลือสินเธาว์นั้นเริ่มน้อยลง เป็นเพราะว่า การทำเกลือของชาวบ้านนั้นส่งผลกระทบบางส่วนต่อสิ่งแวดล้อม โดยหลักๆคือการตัดไม้เพื่อมาทำฟืนในการต้มเกลือ และการต้มเกลือแต่ละครั้งนั้นใช้ฟืนเป็นจำนวนมาก พื้นที่ป่าแถบนี้จึงลดลงเรื่อยๆ จนทำให้รัฐต้องประกาศห้ามการตัดไม้ทำลายป่า และเปลี่ยนพื้นที่ทำเกลือบางส่วนให้เป็นหนองน้ำแทน อาณาจักรเกลือที่ยิ่งใหญ่จึงถึงคราวล่มสลาย บ้านเมืองที่มั่งคั่งจึงกลายเป็นตำนาน
        

จากแหล่งเกลือในอีสานใต้ ดร. ดับเบิลยู เจ วัลเลียร์ เจ้าหน้าที่ในโครงการพลังงานแม่โขง ได้ตั้งข้อสันนิษฐานว่า แหล่งเกลือสินเธาว์ที่มีมากว่า 2,500 ปีนั้น น่าจะเชื่อมโยงกับพื้นที่ราบต่ำรอบๆทะเลสาบเขมรเช่นกัน เพราะที่นั่นเป็นแหล่งเพาะพันธ์ปลาที่ใหญ่ในระดับภูมิภาค มาตั้งแต่โบราณ ดังที่เห็นตามภาพสลักตามปราสาทหินต่างๆ และพื้นที่กว้างใหญ่ของโตนเลสาบที่ปรากฏในปัจจุบัน   เราจึงไม่รอช้า มุ่งหน้าลงทางใต้สู่ที่ราบต่ำเขมรเพื่อพิสูจน์  ส่วนปลาแดกเขมรจะหน้าตาเป็นอย่างไรนั้น ขออุบไว้ก่อน เพราะการเดินทางครั้งนี้มีคำตอบแน่นอน
    
          

สำหรับวัฒนธรรมปลาแดกที่เราคุ้นเคย ถือเป็นเทคโยโลยีการถนอมอาหารที่มีเหมือนกันทั่วทั้งภูมิภาค เป็นมรดกทางวัฒนธรรม ผ่านการ "ทำให้เน่าแล้วอร่อย" ของชาวอุษาคเนย์

 

โดยปลาและข้าว ถือเป็นในความเชื่อมโยงของคนแถบนี้อย่างแยกไม่ออก แม้ต่างชื่อเรียก แต่รูปลักษณ์และรสชาตินั้นเป็นหนึ่งเดียว เราเชื่อว่า เส้นทางสายปลาแดกที่เรามานี้ น่าจะเป็นเส้นทางอารยธรรมที่เรียกได้ว่าอยู่ร่วมกับคนแถบนี้มาตั้งแต่โบราณ และเป็นหนึ่งในวัฒนธรรมร่วมของชาวอาเซียนที่ยังคงมีชีวิต และมีรสชาติมาจนถึงปัจจุบัน นี่เป็นแค่บางส่วน เพราะจริงแล้วเส้นทางสายปลาแดกที่เราตามหายังมีเรื่องราวอีกมากรอให้เราไปค้น

 กสิรัฐ พลมณี  : เรื่อง