ท่ามกลางหิมะสีขาวและอุณหภูมิติดลบในหุบเขาจังหวัดนากาโนะของญี่ปุ่น ภาพฝูงลิงใบหน้าสีแดงนั่งหลับตาแช่น้ำพุร้อนท่ามกลางไอน้ำ กลายเป็นหนึ่งในภาพสัตว์ป่าที่มีชื่อเสียงที่สุดของประเทศญี่ปุ่น
พวกมันคือ "ลิงแสมญี่ปุ่น" (Japanese Macaque) เจ้าของฉายา "ลิงหิมะ" เป็นสัตว์เฉพาะถิ่นของญี่ปุ่น และได้รับการยอมรับว่าเป็นไพรเมตที่ไม่ใช่มนุษย์ซึ่งมีถิ่นอาศัยตามธรรมชาติอยู่เหนือสุดของโลก โดยประชากรเหนือสุดพบถึงคาบสมุทรชิโมคิตะ จังหวัดอาโอโมริ ทางตอนเหนือของเกาะฮอนชู
ความสามารถในการใช้ชีวิตท่ามกลางหิมะไม่ได้เกิดจากการแช่น้ำพุร้อนเพียงอย่างเดียว เพราะขนของลิงแสมญี่ปุ่นจะหนาขึ้นเมื่ออุณหภูมิลดลง และมีรายงานว่าสามารถรับมือกับอากาศหนาวได้ถึงประมาณ -20 องศาเซลเซียส
ส่วนภาพแช่ออนเซ็นที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของสายพันธุ์นั้น แท้จริงกลับไม่ใช่พฤติกรรมที่ลิงแสมญี่ปุ่นทุกฝูงทำ แต่เป็นหนึ่งในตัวอย่างเด่นของความสามารถในการเรียนรู้พฤติกรรมใหม่และถ่ายทอดต่อกันทางสังคม
"ลิงหิมะ" ที่พบได้เฉพาะในญี่ปุ่น
ลิงแสมญี่ปุ่นมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Macaca fuscata อยู่ในวงศ์ Cercopithecidae หรือกลุ่มลิงโลกเก่า และเป็นลิงพื้นเมืองเพียงชนิดเดียวของญี่ปุ่นในปัจจุบัน
ในภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า Nihonzaru (ニホンザル / 日本猿) มีความหมายตรงตัวว่า ลิงญี่ปุ่น และเนื่องจากเป็นลิงที่คนญี่ปุ่นคุ้นเคยมานาน หากกล่าวถึงคำว่า saru หรือ ลิง ในบริบททั่วไปก็มักหมายถึงสัตว์ชนิดนี้
ปัจจุบันแบ่งออกเป็น 2 ชนิดย่อย ได้แก่ Macaca fuscata fuscata ซึ่งกระจายอยู่บนเกาะหลัก และ Macaca fuscata yakui หรือ ลิงแสมยาคุชิมะ ซึ่งพบเฉพาะบริเวณเกาะยากูชิมะทางตอนใต้และมีความแตกต่างทั้งขนาดร่างกายและลักษณะขน
ลิงแสมญี่ปุ่นพบตามธรรมชาติบนฮอนชู ชิโกกุ และคิวชู รวมถึงเกาะขนาดเล็กบางแห่ง แต่ไม่พบตามธรรมชาติบนฮอกไกโด โดยประชากรที่คาบสมุทรชิโมคิตะในจังหวัดอาโอโมริถือเป็นประชากรลิงที่อยู่เหนือที่สุดของชนิด และเป็นขอบเขตทางเหนือสุดของไพรเมตที่ไม่ใช่มนุษย์ทั่วโลก
หน้าสีแดง ขนหนา และหางสั้น
ลิงแสมญี่ปุ่นเป็นลิงขนาดกลาง ลำตัวปกคลุมด้วยขนตั้งแต่สีน้ำตาล สีเทา ไปจนถึงน้ำตาลอมเหลือง แต่ใบหน้าและบริเวณก้นไม่มีขนและมีสีชมพูอมแดงอย่างชัดเจน รัฐบาลญี่ปุ่นระบุความยาวลำตัวโดยทั่วไปประมาณ 50–70 เซนติเมตร ขณะที่ข้อมูลทางชีววิทยาพบว่าตัวผู้มีน้ำหนักเฉลี่ยประมาณ 11.3 กิโลกรัม และตัวเมียประมาณ 8.4 กิโลกรัม โดยตัวผู้มักมีขนาดใหญ่กว่าตัวเมีย
อีกลักษณะที่แตกต่างจากลิงหลายชนิดคือหางที่สั้นมาก โดยเฉลี่ยยาวเพียงประมาณ 8–9 เซนติเมตร และแทบไม่ได้ทำหน้าที่ช่วยทรงตัวแบบหางยาวของลิงชนิดอื่น
แต่จุดเด่นที่สุดสำหรับการใช้ชีวิตในญี่ปุ่นตอนเหนือคือขน เพราะความหนาของขนจะเพิ่มขึ้นตามสภาพอากาศที่หนาวเย็น ลิงในพื้นที่ทางเหนือจึงมีขนหนากว่าประชากรจากพื้นที่อบอุ่น และสามารถใช้ชีวิตในบริเวณที่อุณหภูมิลดต่ำถึงประมาณ -20 องศาเซลเซียส ได้
ในฤดูหนาว บางพื้นที่ของเขตกระจายพันธุ์มีหิมะหนาถึง 2–3 เมตร และพื้นที่ตอนเหนือบางแห่งสามารถถูกหิมะปกคลุมเป็นเวลาหลายเดือนต่อปี
อยู่ได้ตั้งแต่ป่ากึ่งเขตร้อนจนถึงภูเขาหิมะ
คำว่า ลิงหิมะ อาจทำให้เข้าใจว่าลิงแสมญี่ปุ่นทั้งหมดอาศัยอยู่ในภูเขาหิมะ แต่ความจริงสัตว์ชนิดนี้ปรับตัวกับสภาพแวดล้อมได้หลากหลายมาก ทางตอนใต้ เช่น เกาะยากูชิมะ สามารถพบในป่ากึ่งเขตร้อนและป่าเขตอบอุ่นที่มีอากาศค่อนข้างอบอุ่น ขณะที่ทางเหนือสามารถพบในป่าผลัดใบเขตอบอุ่นไปจนถึงป่าบนภูเขาซึ่งมีหิมะตกหนัก
มีรายงานการพบลิงแสมญี่ปุ่นที่ระดับความสูงถึงประมาณ 3,180 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล และความแตกต่างของสภาพภูมิอากาศระหว่างเหนือกับใต้ทำให้ทั้งขนาดร่างกาย พฤติกรรม และอาหารเปลี่ยนแปลงตามพื้นที่
ประชากรจากบริเวณอากาศหนาวยังมีแนวโน้มตัวใหญ่กว่าประชากรในพื้นที่อบอุ่น ซึ่งสอดคล้องกับการรักษาความร้อนของร่างกายในสภาพอากาศเย็น
แช่ออนเซ็นไม่ใช่พฤติกรรมของลิงแสมญี่ปุ่นทุกตัว
ภาพลิงหิมะแช่ออนเซ็นที่โด่งดังไปทั่วโลกมาจากสวนลิงจิโกกุดานิ จังหวัดนากาโนะ ซึ่งตั้งอยู่สูงประมาณ 850 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล แต่เรื่องที่น่าสนใจคือ ลิงแสมญี่ปุ่นไม่ได้วิวัฒนาการมาพร้อมสัญชาตญาณว่าต้องแช่น้ำพุร้อน โดยสวนสัตว์ลินคอล์นพาร์ก ระบุชัดว่า มีเพียงบางฝูงเท่านั้นที่แสดงพฤติกรรมดังกล่าว และเป็นพฤติกรรมที่เรียนรู้ ไม่ใช่สิ่งที่ลิงแสมญี่ปุ่นทุกตัวทำ
เรื่องราวเริ่มขึ้นช่วงคริสต์ทศวรรษ 1960 เมื่อป่าบริเวณภูเขาถูกพัฒนาเป็นสกีรีสอร์ต ทำให้ลิงลงมาหากินใกล้ชุมชนและสร้างปัญหากับพื้นที่เกษตร ชาวบ้านจึงเริ่มให้อาหารเพื่อดึงฝูงลิงออกจากไร่และสวน
ในเวลาต่อมา ลิงวัยอ่อนที่มีความอยากรู้อยากเห็นเริ่มลงไปแช่น้ำพุร้อนบริเวณโคราคุกัง โดยข้อมูลของรัฐบาลญี่ปุ่นระบุว่าอาจเป็นการเลียนแบบผู้มาใช้บริการออนเซ็น ก่อนที่ลิงตัวอื่นจะค่อย ๆ เรียนรู้ตาม
สวนลิงจิโกกุดานิเปิดอย่างเป็นทางการในปี 1964 และอีก 3 ปีต่อมาจึงสร้างบ่อน้ำพุร้อนกลางแจ้งสำหรับลิงโดยเฉพาะ กระทั่งปี 1970 ภาพ "Snow Monkeys of Japan" ปรากฏบนหน้าปกนิตยสาร LIFE ของสหรัฐฯ ทำให้ลิงแช่ออนเซ็นแห่งนากาโนะกลายเป็นที่รู้จักไปทั่วโลก
ทำไมลิงหิมะถึงชอบแช่ออนเซ็น?
เหตุผลตรงไปตรงมาที่สุดคือความอบอุ่น การศึกษาพฤติกรรมของลิงที่สวนลิงจิโกกุดานิ พบว่า การแช่น้ำพุร้อนในฤดูหนาวสัมพันธ์กับการช่วยควบคุมอุณหภูมิร่างกาย ขณะที่งานศึกษาบางชิ้นพบว่าลิงที่ลงแช่น้ำยังมีระดับความเครียดลดลงด้วย
แต่ถึงจะมีประโยชน์ ลิงทุกตัวก็ไม่ได้มีสิทธิ์ลงไปใช้พื้นที่เท่าเทียมกันเสมอไป เพราะฝูงลิงแสมญี่ปุ่นมีลำดับชั้นทางสังคม ที่ชัดเจน และงานศึกษาที่สวนลิงจิโกกุดานิ พบว่าตัวเมียสถานะสูงสามารถเข้าถึงบ่อน้ำอุ่นซึ่งเป็นทรัพยากรจำกัดได้มากกว่าตัวเมียสถานะต่ำ
จึงเกิดภาพที่น่าสนใจว่า แม้แต่การเข้าสปาของเหล่าลิงหิมะก็ยังสะท้อนโครงสร้างทางสังคมภายในฝูงไปพร้อมกัน
สังคมลิงที่ "ยศ" ถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกสาว
ลิงแสมญี่ปุ่นเป็นสัตว์สังคม อาศัยรวมกันเป็นฝูงที่มีสมาชิกตั้งแต่หลักสิบไปจนถึงมากกว่า 100 ตัว งานรวบรวมข้อมูลของศูนย์วิจัยไพรเมตแห่งชาติวิสคอนซิน ให้ขนาดฝูงเฉลี่ยประมาณ 41 ตัว แต่สามารถพบตั้งแต่ประมาณ 10 ตัว ไปจนถึง 161 ตัว ขณะที่ข้อมูลรัฐบาลญี่ปุ่นอธิบายในภาพกว้างว่าฝูงอาจมีสมาชิกตั้งแต่หลักสิบถึงหลักร้อย
ภายในฝูงมีระบบลำดับชั้นที่ค่อนข้างเข้มงวด โดยเฉพาะในกลุ่มตัวเมีย โดยตัวเมียมักอยู่ในฝูงที่เกิดตลอดชีวิต และตำแหน่งทางสังคมถูกส่งต่อผ่านสายแม่ ลูกสาวจึงมักได้รับสถานะใกล้เคียงกับแม่ ขณะที่ในบรรดาพี่น้องเพศเมีย ลูกที่อายุน้อยกว่ามักมีลำดับสูงกว่าพี่สาว แม้จะมีข้อยกเว้นได้
ตรงกันข้าม ตัวผู้เมื่อใกล้โตเต็มวัยมักออกจากฝูงเดิม และสามารถย้ายเข้าออกหลายฝูงตลอดชีวิต บางตัวเดินทางไกลกว่า 100 กิโลเมตร เพื่อเข้าสู่กลุ่มใหม่
การเก็บเห็บไม่ได้มีไว้แค่ทำความสะอาด
ภาพลิงนั่งแหวกขนให้กันเป็นอีกพฤติกรรมที่พบได้บ่อย โดยพฤติกรรมการ Grooming หรือการทำความสะอาดขนให้สมาชิกตัวอื่น ช่วยกำจัดสิ่งสกปรกและปรสิต แต่สำหรับลิงแสมญี่ปุ่น หน้าที่ทางสังคมอาจสำคัญยิ่งกว่า
ตัวเมียที่เป็นญาติกันมัก Grooming ให้กันบ่อย แต่ตัวที่ไม่ได้เป็นญาติก็สามารถทำพฤติกรรมนี้เพื่อสร้างและรักษาความสัมพันธ์ระหว่างสายครอบครัวต่าง ๆ ในฝูงได้
นอกจากนี้ รูปแบบการ Grooming บางอย่างยังสามารถถ่ายทอดจากแม่ไปสู่ลูกผ่านการเรียนรู้ทางสังคม แสดงให้เห็นว่าพฤติกรรมในฝูงไม่ได้ถูกกำหนดด้วยพันธุกรรมเพียงอย่างเดียว
กินได้ตั้งแต่ผลไม้จนถึงปลา
ความสามารถในการปรับตัวของลิงแสมญี่ปุ่นยังสะท้อนผ่านอาหาร เพราะพวกมันเป็นสัตว์กินทั้งพืชและสัตว์ หรือ Omnivore สวนสัตว์ลินคอล์นพาร์กระบุว่า อาหารของพวกมันมีตั้งแต่ผลไม้ ใบไม้ เบอร์รี เมล็ดพืช เปลือกไม้ แมลง ไปจนถึงสัตว์ขนาดเล็ก
การศึกษาระยะยาวยังพบพืชมากกว่า 213 ชนิด อยู่ในรายการอาหาร และบางพื้นที่พบว่ากินเห็ด เฟิร์น สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง รากพืช ดิน หรือแม้แต่ปลาดิบเมื่ออาหารชนิดอื่นขาดแคลน
ประชากรทางใต้ของเกาะยากูชิมะสามารถพึ่งผลไม้เป็นอาหารสำคัญในช่วงฤดูร้อน ขณะที่ลิงทางเหนือจำเป็นต้องกินผลไม้และถั่วในฤดูใบไม้ร่วงเพื่อสะสมไขมัน ก่อนเผชิญฤดูหนาวที่อาหารสดขาดแคลนจนต้องหันไปกินใบไม้แห้งหรือเปลือกไม้
ความยืดหยุ่นด้านอาหารจึงเป็นอีกกุญแจสำคัญที่ทำให้สัตว์ชนิดเดียวสามารถอยู่ได้ตั้งแต่ป่าอบอุ่นทางใต้ไปจนถึงพื้นที่หิมะทางเหนือ
ว่ายน้ำเก่งกว่าที่ภาพลิงภูเขาทำให้คิด
แม้ภาพลิงแช่ออนเซ็นจะโด่งดัง แต่ความสามารถเกี่ยวกับน้ำของลิงแสมญี่ปุ่นไม่ได้หยุดอยู่ที่การนั่งในบ่อน้ำร้อน พวกมันเป็นนักว่ายน้ำที่ดี และมีรายงานว่าสามารถว่ายน้ำเป็นระยะทางมากกว่าครึ่งกิโลเมตรได้
โดยทั่วไปพวกมันเคลื่อนที่ด้วยขาทั้ง 4 และใช้ชีวิตได้ทั้งบนพื้นและบนต้นไม้ ตัวเมียมักใช้เวลาบนต้นไม้มากกว่าตัวผู้ ส่วนตัวผู้มีแนวโน้มใช้เวลาบนพื้นดินมากกว่า
ในฤดูหนาวที่อุณหภูมิลดลง นอกจากการใช้ขนหนาและบางประชากรลงแช่น้ำพุร้อนแล้ว พวกมันยังสามารถเบียดรวมตัวกันเพื่อรักษาความอบอุ่น โดยกลุ่มสำหรับนอนจะมีขนาดใหญ่ขึ้นเมื่ออุณหภูมิลดต่ำลง
ผสมพันธุ์ตามฤดูกาล ลูกมักเกิดช่วงฤดูใบไม้ผลิถึงฤดูร้อน
การสืบพันธุ์ของลิงแสมญี่ปุ่นเป็นไปตามฤดูกาล แต่ช่วงเวลาจะแตกต่างกันตามละติจูดและพื้นที่ ข้อมูลจากศูนย์วิจัยไพรเมตแห่งชาติวิสคอนซิน ระบุว่า ฤดูผสมพันธุ์ของประชากรต่าง ๆ สามารถอยู่ในช่วงเดือนกันยายนถึงเมษายน และกินเวลาประมาณ 4–5 เดือน ขณะที่ฤดูคลอดทั่วเขตกระจายพันธุ์อยู่ระหว่างเดือนมีนาคมถึงกันยายน
ตัวเมียตั้งท้องเฉลี่ยประมาณ 172 วัน หรือเกือบ 6 เดือน และโดยทั่วไปให้กำเนิดลูกครั้งละ 1 ตัว ช่วงแรกแม่จะอุ้มลูกไว้บริเวณท้อง ก่อนที่เมื่ออายุประมาณ 1 เดือน ลูกจะเริ่มเกาะหลังแม่ได้ ลูกเริ่มลองอาหารแข็งเมื่ออายุประมาณ 5–6 สัปดาห์ และสามารถเริ่มหาอาหารด้วยตัวเองได้ตั้งแต่ราว 7 สัปดาห์ แต่การหย่านมอย่างสมบูรณ์อาจใช้เวลามากกว่าหนึ่งปีในบางตัว
ลิงหิมะกับวัฒนธรรมญี่ปุ่น
ความสัมพันธ์ระหว่างลิงแสมญี่ปุ่นกับมนุษย์ไม่ได้เริ่มต้นจากกระแสลิงหิมะในยุคท่องเที่ยว รัฐบาลญี่ปุ่นระบุว่าสัตว์ชนิดนี้ปรากฏอยู่ในนิทาน เรื่องเล่า และวัฒนธรรมของญี่ปุ่นมาเป็นเวลานาน หนึ่งในภาพที่คนทั่วโลกรู้จักคือ "ลิงสามตัว" หรือ Three Wise Monkeys ซึ่งสื่อถึงไม่ดูสิ่งชั่วร้าย ไม่ฟังสิ่งชั่วร้าย ไม่พูดสิ่งชั่วร้าย
ภาพแกะสลักที่มีชื่อเสียงอยู่ที่ศาลเจ้านิกโกโทโชกู จังหวัดโทจิงิ และกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์วัฒนธรรมญี่ปุ่นที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดทั่วโลก
ลิงยังปรากฏในนิทานอย่างตำนานโมโมทาโร และเรื่อง The Crab and the Monkey รวมถึงงานจิตรกรรมและภาพพิมพ์ในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น
ไม่ใกล้สูญพันธุ์ แต่การอยู่ใกล้คนสร้างปัญหาใหม่
ปัจจุบันลิงแสมญี่ปุ่นถูกจัดอยู่ในสถานะ Least Concern (LC) หรือ ความเสี่ยงต่ำ ตามบัญชีแดง IUCN ระบุแนวโน้มประชากรโดยรวมว่า Stable หรือคงที่ อย่างไรก็ตาม คำว่า Least Concern ไม่ได้หมายความว่าความสัมพันธ์กับมนุษย์ปราศจากปัญหา
สัตว์ชนิดนี้ปรับตัวเก่ง เรียนรู้เร็ว และสามารถใช้ประโยชน์จากพื้นที่เกษตรหรือพื้นที่ใกล้ชุมชนได้ จึงเกิดความขัดแย้งเมื่อฝูงลิงเข้ากินพืชผล รวมถึงมีรายงานการเข้ามาในพื้นที่เมือง
ขณะเดียวกัน การแทนที่ป่าธรรมชาติด้วยสวนป่าเชิงพาณิชย์ก็สามารถลดคุณภาพถิ่นอาศัยของพวกมันได้ แม้เขตกระจายพันธุ์โดยรวมจะไม่ได้หดตัวในลักษณะเดียวกับสัตว์ใกล้สูญพันธุ์หลายชนิด
ความท้าทายของลิงแสมญี่ปุ่นจึงไม่ได้อยู่เพียงคำถามว่าจะช่วยไม่ให้สูญพันธุ์อย่างไร แต่รวมถึงจะจัดการการอยู่ร่วมกันระหว่างสัตว์ป่าที่ฉลาดและปรับตัวเก่ง กับชุมชนมนุษย์อย่างไร
จากลิงทนหนาว สู่พฤติกรรมที่เรียนรู้และส่งต่อกันได้
สิ่งที่ทำให้ลิงแสมญี่ปุ่นโดดเด่นกว่าภาพของลิงหน้าสีแดงนั่งแช่ออนเซ็น คือความสามารถในการปรับตัวที่เห็นได้แทบทุกด้าน ประชากรทางใต้สามารถใช้ชีวิตในป่ากึ่งเขตร้อน ประชากรทางเหนือรับมือกับอุณหภูมิประมาณ -20 องศาเซลเซียส อาหารเปลี่ยนตั้งแต่ผลไม้ เมล็ดพืช ไปจนถึงเปลือกไม้และสัตว์ขนาดเล็ก ขณะที่สังคมภายในฝูงมีทั้งสายตระกูล ลำดับชั้น พันธมิตร และการถ่ายทอดพฤติกรรมระหว่างรุ่น
ส่วนภาพลิงหิมะแช่ออนเซ็นที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของญี่ปุ่น ยิ่งสะท้อนความสามารถดังกล่าวได้ชัดเจน เพราะพฤติกรรมนี้ ไม่ได้ถูกกำหนดให้ลิงแสมญี่ปุ่นทุกตัวต้องทำมาตั้งแต่เกิด แต่เกิดขึ้นในฝูงหนึ่ง แล้วสัตว์ตัวอื่นค่อย ๆ เรียนรู้ตามจนกลายเป็นพฤติกรรมที่ดำรงอยู่ต่อเนื่องมาหลายรุ่น
ลิงแสมญี่ปุ่นจึงไม่ได้เป็นเพียงไพรเมตที่ไม่ใช่มนุษย์ซึ่งอยู่เหนือสุดของโลก แต่ยังเป็นหนึ่งในสัตว์ที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์เข้าใจว่า การเรียนรู้ ประเพณี และสิ่งที่อาจเรียกว่าวัฒนธรรม ไม่ได้เป็นคุณสมบัติที่จำกัดอยู่เฉพาะในมนุษย์เท่านั้น
ที่มา: Government of Japan / Wisconsin National Primate Research Center / Lincoln Park Zoo / Edinburgh Zoo / iNaturalist
- คอนเทนต์พิเศษ
สำหรับคุณ - TOP ไลฟ์สไตล์
- วิดีโอยอดนิยม
