ตามรอย...วัฒนธรรมปลาแดก

 

 

ซึ่งเราได้เห็นกันแล้วว่า จากวัตถุชิ้นแรกอย่างไห นั้นยังเต็มด้วยเรื่องราวในอดีตมากมาย ...เรายังเดินทางกันต่อเพื่อตามหาสองวัตถุสำคัญที่เหลือ การเดินทางจะเริ่มจากแหล่งเกลือที่สำคัญที่สุดในภาคอีสานใต้ นั่นคือแหล่งเกลือใน ทุ่งกุลาร้องไห้ จ.ร้อยเอ็ด และไปจบที่ดินแดนแห่งปลาและสายน้ำที่กัมพูชา ณ ประเทศกัมพูชา 

แม้ภาพของความแห้งแล้งของทุ่งกุลานั้นถูกแทนที่ด้วยความเขียวของนาข้าวหอมมะลิไปตามยุคสมัย แต่หากย้อนกลับไปในอดีต พื้นที่แห่งนี้ คืออาณาจักรเกลือที่มั่งคั่งที่สุดในภูมิภาค มีหลักฐานย้อนหลังไปไกลถึง 2,500 ปี ...เกลือคือของล้ำค่าสำหรับคนในอดีต เพราะเป็นทั้งเครื่องถนอมอาหาร เป็นยา และเป็นวัตถุดิบสำคัญในการถลุงเหล็ก ดังนั้น พื้นที่ทำเกลือเลยกลายเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของชุมชน โบราณสถานมากมายจึงกระจายตัวอยู่ทั่วบริเวณนี้เช่นโบราณสถาน และชุมชนโบราณที่สร้างแบบคูน้ำล้อมรอบ มีบ่อพันขัน จังหวัดร้อยเอ็ด เป็นแหล่งเกลือที่มีชือมากที่สุดในบริเวณ แต่แล้วภาพของความคึกคักในอุตสาหกรรมเกลือสินเธาว์นั้นเริ่มน้อยลง เป็นเพราะว่า การทำเกลือของชาวบ้านนั้นส่งผลกระทบบางส่วนต่อสิ่งแวดล้อม โดยหลักๆคือการตัดไม้เพื่อมาทำฟืนในการต้มเกลือ และการต้มเกลือแต่ละครั้งนั้นใช้ฟืนเป็นจำนวนมาก พื้นที่ป่าแถบนี้จึงลดลงเรื่อยๆ จนทำให้รัฐต้องประกาศห้ามการตัดไม้ทำลายป่า และเปลี่ยนพื้นที่ทำเกลือบางส่วนให้เป็นหนองน้ำแทน อาณาจักรเกลือที่ยิ่งใหญ่จึงถึงคราวล่มสลาย บ้านเมืองที่มั่งคั่งจึงกลายเป็นตำนาน...

จากแหล่งเกลือในอีสานใต้ ดร. ดับเบิลยู เจ วัลเลียร์ เจ้าหน้าที่ในโครงการพลังงานแม่โขง ได้ตั้งข้อสันนิษฐานว่า แหล่งเกลือสินเธาว์ที่มีมากว่า 2,500 ปีนั้น น่าจะเชื่อมโยงกับพื้นที่ราบต่ำรอบๆทะเลสาบเขมรเช่นกัน เพราะที่นั่นเป็นแหล่งเพาะพันธ์ปลาที่ใหญ่ในระดับภูมิภาค มาตั้งแต่โบราณ ดังที่เห็นตามภาพสลักตามปราสาทหินต่างๆ และพื้นที่กว้างใหญ่ของโตนเลสาบที่ปรากฏในปัจจุบัน เราจึงไม่รอช้า มุ่งหน้าลงทางใต้สู่ที่ราบต่ำเขมรเพื่อพิสูจน์...ส่วนปลาแดกเขมรจะหน้าตาเป็นอย่างไรนั้น ขออุบไว้ก่อน อยากให้เห็นพร้อมกันคืนนี้ 3 ทุ่มมากกว่า เพราะการเดินทางครั้งนี้มีคำตอบแน่นอน
    
วัฒนธรรมปลาแดกที่เราคุ้นเคย ถือเป็นเทคโยโลยีการถนอมอาหารที่มีเหมือนกันทั่วทั้งภูมิภาค เป็นมรดกทางวัฒนธรรม ผ่านการ "ทำให้เน่าแล้วอร่อย" ของชาวอุษาคเนย์ ...ปลากับข้าว ถือเป็นในความเชื่อมโยงของคนแถบนี้อย่างแยกไม่ออก แม้ต่างชื่อเรียก แต่รูปลักษณ์และรสชาตินั้นเป็นหนึ่งเดียว ผมเชื่อว่า เส้นทางสายปลาแดกที่เรามานี้ น่าจะเป็นเส้นทางอารยธรรมที่เรียกได้ว่าอยู่ร่วมกับคนแถบนี้มาตั้งแต่โบราณ และเป็นหนึ่งในวัฒนธรรมร่วมของชาวอาเซียนที่ยังคงมีชีวิต และมีรสชาติมาจนถึงปัจจุบัน ...นี่เป็นแค่บางส่วน เพราะจริงแล้วเส้นทางสายปลาแดกที่เราตามหายังมีเรื่องราวอีกมาก ถ้าอยากรู้เป็นยังไง

ออกไปเห็นโลกกว้างขึ้นเห็นตัวเองเล็กลง กับพวกเราได้คืนนี้ เวลา 3 ทุ่ม ทาง PPTVHD 36