ความเป็นมาของวันนี้เกิดจากสงครามยุทธหัตถีในสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราชซึ่งเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2135 ในครั้งแรกนั้นพระเจ้านันทบุเรงได้ให้พระมหาอุปราชายกทัพใหญ่มาตีกรุงศรีอยุธยา ซึ่งสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงทราบข่าว จึงให้ยกทัพหลวงไปตั้งรับที่หนองสาหร่าย แต่ถึงแม้จะอยู่ในสภาวะเสียเปรียบในตอนแรก พระองค์ก็ทรงมีพระสติ ไม่หวั่นไหว และทรงแก้ปัญหาได้อย่างรวดเร็ว และท้ายที่สุดพระองค์ก็สามารถทำยุทธหัตถีได้รับชัยชนะอย่างสมพระเกียรติ
นับตั้งแต่นั้นมาก็ไม่มีกองทัพใดๆกล้ายกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยาอีกเลย นับว่าเป็นการรบบนบกที่ยิ่งใหญ่และสำคัญที่สุดในประวัติศาสตร์ไทยด้วย ดังนั้น "กองทัพไทย" จึงถือเอาวันที่พระนเรศวรมหาราชทรงมีชัยชนะในการทำยุทธหัตถีต่อพระมหาอุปราชา เป็น "วันกองทัพไทย" ในการนี้ถือเป็นวันรัฐพิธี ไม่ใช่วันหยุดราชการ บทบาทของกองทัพไทยคือ การป้องกันประเทศ, การรักษาความมั่นคงในประเทศ, การรักษาผลประโยชน์ของชาติ รวมไปถึงอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ และพัฒนาประเทศในฐานะที่เราเป็นหนึ่งในคนไทย เกิดบนแผ่นดินไทย จึงควรตระหนักในพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ควรช่วยดูแลบ้านเมืองให้สงบสุข ปกป้องแผ่นดินอันเป็นถิ่นฐานบ้านเกิดของไทยเราและสืบสานวัฒนธรรมและประเพณีให้คงอยู่ตราบนานเท่านาน