มติหยุดปัญหาพยาธิใบไม้ตับ ประกาศ Quick Win คัดกรองกลุ่มเสี่ยง 1 แสนราย
คณะกรรมการสนับสนุนและติดตามการดำเนินงานเพื่อหยุดปัญหาพยาธิใบไม้ตับ-มะเร็งท่อน้ำดี วางกรอบ Quick Win 100 วัน คัดกรองกลุ่มเสี่ยง 1 แสนราย พร้อมสานต่อยุทธศาสตร์-สร้างเครือข่ายชุมชนภายใน 1 ปี ก่อนผลักดันการตรวจ-รักษาเข้าสู่ชุดสิทธิประโยชน์ระบบหลักประกันฯ คาดยุติปัญหาได้เด็ดขาดภายในทศวรรษนี้
นพ.วิชัย โชควิวัฒน เป็นประธานการประชุมคณะกรรมการสนับสนุนและติดตามการดำเนินงานเพื่อหยุดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ครั้งที่ 1/2566 ซึ่งมีผู้บริหารกระทรวงสาธารณสุข (สธ.) สถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าร่วม โดยที่ประชุมมีมติเห็นชอบกรอบแนวทางการดำเนินงานฯ ใน ระยะ 100 วัน, 1 ปี และ 3 ปี พร้อมเตรียมการจัดประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อจัดทำ Road Map การขับเคลื่อนต่อไป
นพ.วิชัย เปิดเผยว่า ปัญหาพยาธิใบไม้ตับ ถือเป็นมหากาพย์ด้านสุขภาพที่มีมาอย่างยาวนาน นับตั้งแต่ที่พบการบันทึกครั้งแรกย้อนไปเมื่อกว่าร้อยปีก่อน ซึ่งที่ผ่านมาได้มีความพยายามกวาดล้างหลายครั้ง แต่ยังไม่สำเร็จ อย่างไรก็ตามในช่วงระยะหลังที่มีการศึกษาวิจัยและได้ค้นพบความรู้ใหม่ ที่เชื่อว่าจะเป็นจุดพลิกผันสำคัญต่อการควบคุมโรค คือนวัตกรรมการตรวจคัดกรองโรค จากเดิมที่ต้องตรวจในอุจจาระ ซึ่งมีความยากและมีความไว (sensitivity) ต่ำ แต่ปัจจุบันสามารถตรวจได้จากปัสสาวะ ที่ทำได้ง่ายเหมือนกับการใช้ชุดตรวจ ATK ช่วยให้ตรวจพบได้เร็วขึ้น ซึ่งนำมาสู่การควบคุมและรักษาโรคได้ดียิ่งขึ้น
โรคแทรกซ้อนที่สำคัญจากพยาธิใบไม้ตับ คือมะเร็งท่อน้ำดี ที่เป็นหนึ่งในนโยบายมะเร็งครบวงจร สธ. ได้กำหนดนโยบาย Quick Win ที่ตั้งเป้าจะทำการคัดกรองพยาธิใบไม้ตับ ให้ได้ 1 แสนคน ภายใน 100 วัน เพราะหากพบผู้ป่วยได้เร็วเท่าไร ก็จะช่วยลดการสูญเสียได้มากขึ้นเท่านั้น
อย่างไรก็ตามพบว่าอุบัติการณ์ที่เกิดขึ้นในพื้นที่ส่วนใหญ่ทั่วโลก มีอัตราผู้ป่วยน้อยกว่า 6 รายต่อแสนประชากร หากประเทศที่สูงขึ้นมา เช่น จีน ฮ่องกง ไต้หวัน อาจอยู่ที่ 7-8 รายต่อแสนประชากร ในขณะที่ไทยนั้นมีค่าเฉลี่ยอยู่ที่ 38 รายต่อแสนประชากร หรือสูงถึง 85 รายต่อแสนประชากรในพื้นที่ภาคอีสาน ซึ่งถือว่าสูงที่สุดในโลก โดยข้อมูลจากสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ไทยมีผู้ป่วยสะสมในช่วง 10 ปีอยู่ที่ 1.9 แสนราย และพบเฉลี่ยอยู่ 2.3 หมื่นรายต่อปี
ในส่วนสาเหตุของการเกิดโรคในทั่วโลกอาจยังไม่สามารถระบุได้ชัดเจน แต่สำหรับประเทศไทย สาเหตุหลักมาจากการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ โดยเฉพาะพฤติกรรมการบริโภคอาหารสุกดิบ เช่น กลุ่มปลาน้ำจืด ปลาเกล็ดขาว จนเกิดกระบวนการสะสมเป็นระยะเวลา 20-30 ปี ทำให้ผู้ป่วยเกิดโรคมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งที่ผ่านมา ม.ขอนแก่น ได้ตั้งสถาบันวิจัยขึ้นมากว่า 40 ปี เพื่อหาองค์ความรู้ในการแก้ไขปัญหา จนกระทั่งในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา จึงพบว่าทั้งสองส่วนมีความสัมพันธ์กัน และที่สำคัญคือเราสามารถป้องกันได้
ปัจจุบันไทยมีเครื่องมือในการคัดกรอง
- การพัฒนาฐานข้อมูลที่ใช้ในการติดตามและประเมินผลการทำงาน หรือ Isan Cohort
- ระบบคัดกรองโดยอัลตร้าซาวด์ที่บันทึกผ่านระบบคลาวด์ ช่วยให้คนไข้ไม่ต้องเดินทางไกล
- การพัฒนาชุดตรวจแบบ ATK ที่หยอดปัสสาวะลงไป 2-3 นาทีก็ได้ผล
- การพัฒนาหลักสูตรเพื่อสร้างความรู้ให้กับคนรุ่นใหม่ และที่สำคัญคือความร่วมมือจากหลายภาคส่วนในการทำงาน จึงคิดว่าในอีกระยะ 10 ปีต่อจากนี้ จะทำให้เราถึงจุดที่ใกล้เคียงการหยุดปัญหาได้
อย่างไรก็ตามปัญหานี้ได้ถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณาและเกิดเป็นมติสมัชชาสุขภาพแห่งชาติในปี 2557 เรื่อง การกำจัดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีในประชาชน ซึ่งนำไปสู่การที่หน่วยงานต่างๆ ร่วมกันประกาศแผนยุทธศาสตร์ ทศวรรษกำจัดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ปี 2559-2568 จนปัจจุบันพบว่ามีความเป็นไปได้สูงที่จะสามารถยุติปัญหาได้ ด้วยการดำเนินงานที่ดีจากภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง นวัตกรรมการตรวจคัดกรองและรักษา รวมถึงพฤติกรรมของประชาชนที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมมาก โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่
เตือน! พยาธิใน"ซาชิมิ" เมนูยอดฮิตกินไม่ระวังอาจถึงตายได้
สำหรับกรอบแนวทางการดำเนินงานเพื่อหยุดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งหน่วยงานที่ร่วมประชุมได้นำเสนอและที่ประชุมได้ร่วมกันให้ความเห็นชอบในครั้งนี้ ประกอบด้วย “แผนระยะ 100 วัน” คัดกรองพยาธิใบไม้ตับในประชาชนอายุ 15 ปีขึ้นไปในพื้นที่เสี่ยงสูง จำนวน 1 แสนคน พร้อมคิกออฟและถ่ายทอดนโยบายการกำจัดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี อยู่ภายในนโยบายมะเร็งครบวงจร ขณะที่ “แผน 1 ปี” จะจัดทำยุทธศาสตร์ในระยะต่อเนื่องจากปี 2568 คัดกรองมะเร็งท่อน้ำดีในประชากรกลุ่มเสี่ยง 58,000 คน พัฒนาศักยภาพและสร้างความรอบรู้แก่นักเรียน อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ประชาชน ผู้ประกอบการ พร้อมสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมเพื่อเฝ้าระวัง ป้องกัน ควบคุมโรคในชุมชน รวมถึงพัฒนาเครือข่ายอาหารปลอดภัย
ในส่วนของแผน 3 ปี จะผลักดันการตรวจคัดกรองและรักษาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีเข้าสู่ชุดสิทธิประโยชน์ เพื่อให้ประชาชนได้รับการคัดกรองและรักษาอย่างทั่วถึงและเท่าเทียม ช่วยป้องกันควบคุมโรคอย่างยั่งยืน คัดกรองพยาธิใบไม้ตับ จำนวน 4.1 ล้านราย คัดกรองมะเร็งท่อน้ำดี จำนวน 5 ล้านราย สร้างความตระหนัก ความรู้ ความเข้าใจ ให้ประชาชนและบุคลากรในพื้นที่
เตือน! ทำคอนเทนต์กินของดิบเสี่ยงพยาธิขึ้นตาบอด-อันตรายถึงชีวิต
ไข้หูดับตายแล้ว 19 ราย พบผู้ป่วย 436 คน ย้ำเนื้อสัตว์ปรุงสุกเท่านั้น
