"ลีเมอร์หางแหวน" สัตว์เฉพาะถิ่นมาดากัสการ์ มาพร้อมหางลายขาวดำโดดเด่น

หากพูดถึงสัตว์ที่เป็นสัญลักษณ์ของเกาะมาดากัสการ์ หลายคนคงนึกถึง "ลีเมอร์" สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมตากลมโตที่มีหน้าตาคล้ายลิง แต่ในความเป็นจริง ลีเมอร์ไม่ใช่ลิง หากเป็นหนึ่งในกลุ่มไพรเมตกลุ่มโบราณที่มีบรรพบุรุษร่วมกับลิง เอป และมนุษย์ ก่อนจะแยกสายวิวัฒนาการออกจากกันเมื่อกว่า 60 ล้านปีก่อน

ในบรรดาลีเมอร์มากกว่า 100 ชนิด "ลีเมอร์หางแหวน" หรือ Ring-tailed lemur ถือเป็นชนิดที่มีชื่อเสียงและเป็นที่จดจำมากที่สุด ด้วยหางลายขาวสลับดำที่โดดเด่น สีหน้าคล้ายกำลังยิ้ม และพฤติกรรมทางสังคมที่น่าสนใจ จนกลายเป็นหนึ่งในสัตว์ที่ผู้คนทั่วโลกรู้จักจากสารคดีและภาพยนตร์

แม้จะได้รับความนิยมอย่างมาก แต่ในธรรมชาติ ลีเมอร์หางแหวนกลับกำลังเผชิญวิกฤตประชากรลดลงอย่างต่อเนื่อง และถูกจัดอยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์ หรือ Endangered

สัตว์เฉพาะถิ่นมาดากัสการ์

ลีเมอร์หางแหวนมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Lemur catta เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในอันดับไพรเมต (Primates) แม้จะเป็นญาติของลิง ชะนี และมนุษย์ แต่ลีเมอร์อยู่ในกลุ่มย่อยที่เรียกว่า Strepsirrhini ซึ่งแยกสายวิวัฒนาการออกจากไพรเมตกลุ่มอื่นมานานกว่า 60 ล้านปี

ลีเมอร์หางแหวนเป็นสัตว์เฉพาะถิ่น (Endemic Species) ของประเทศมาดากัสการ์ พบกระจายพันธุ์เฉพาะทางตอนใต้และตะวันตกเฉียงใต้ของเกาะ ในพื้นที่ป่าแห้ง ป่าหนาม และพื้นที่หิน

ที่มาของชื่อ "ลีเมอร์"

ชื่อ Lemur มีที่มาจากภาษาละตินคำว่า Lemures ซึ่งหมายถึง วิญญาณ หรือ ภูตผี นักธรรมชาติวิทยาชาวสวีเดน คาร์ล ลินเนียส เป็นผู้ตั้งชื่อนี้ในปี ค.ศ. 1758 เนื่องจากลีเมอร์มีดวงตาโต ออกหากินเวลากลางคืน และเคลื่อนไหวอย่างเงียบเชียบ จนทำให้ผู้คนในอดีตนึกถึงภูตผีในตำนานโรมัน

แม้ว่าลีเมอร์หางแหวนจะเป็นหนึ่งในลีเมอร์ไม่กี่ชนิดที่ออกหากินในเวลากลางวัน แต่ชื่อดังกล่าวก็ยังคงใช้กับลีเมอร์ทุกชนิดมาจนถึงปัจจุบัน

หางลายขาวดำเป็นเอกลักษณ์

สิ่งที่โดดเด่นที่สุดของลีเมอร์หางแหวน คือ หางยาวที่มีลายสีขาวและดำสลับกัน โดยทั่วไปมีประมาณ 13–14 ปล้อง สีดำสลับกับสีขาว หางของมันไม่ได้ใช้สำหรับจับกิ่งไม้เหมือนลิงบางชนิด แต่ใช้เพื่อรักษาสมดุลระหว่างปีนป่าย สื่อสารกับสมาชิกในฝูง แสดงสถานะทางสังคม และมีการชูหางเวลาเดินเพื่อใช้เป็นสัญญาณให้ฝูงมองเห็นกัน

ข้อมูลทั่วไปของตัวเต็มวัย ได้แก่ ความยาวลำตัวประมาณ 39–46 เซนติเมตร ความยาวหางประมาณ 56–63 เซนติเมตร น้ำหนักประมาณ 2.2–3.5 กิโลกรัม หางของลีเมอร์ยาวกว่าลำตัวอย่างชัดเจน

ลีเมอร์หางแหวนมีใบหน้าสีขาว จมูกสีดำ ดวงตาสีเหลืองอำพัน ขนสีเทาบริเวณลำตัว ทำให้เป็นหนึ่งในไพรเมตที่จำแนกได้ง่ายที่สุด

หนึ่งในลีเมอร์ที่ใช้ชีวิตบนพื้นดินมากที่สุด

ต่างจากลีเมอร์ส่วนใหญ่ที่ใช้ชีวิตบนต้นไม้ ลีเมอร์หางแหวนเป็นหนึ่งในลีเมอร์ที่ใช้เวลาบนพื้นดินมากที่สุด แม้ว่าจะยังปีนต้นไม้เพื่อพักผ่อน หาอาหาร และหลบภัย แต่การเดินหาอาหารบนพื้นดินถือเป็นพฤติกรรมที่พบได้บ่อย

ลีเมอร์หางแหวนเป็นสัตว์สังคม โดยทั่วไปอยู่รวมกันเป็นฝูงประมาณ 6–25 ตัว สมาชิกในฝูงประกอบด้วยตัวเมียหลายตัว ตัวผู้หลายตัว และลูกลีเมอร์หลายช่วงวัย

หนึ่งในลักษณะที่โดดเด่นที่สุด คือ ลีเมอร์หางแหวนมีระบบ ตัวเมียเป็นผู้นำ (Female Dominance) ตัวเมียมีสิทธิ์เลือกอาหารก่อน เลือกตำแหน่งพักผ่อนก่อน และสามารถไล่ตัวผู้ที่รบกวนได้ ระบบเช่นนี้พบได้ไม่บ่อยในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

สงครามกลิ่นอันโด่งดัง

ลีเมอร์หางแหวนมีพฤติกรรมที่แปลกที่สุดอย่างหนึ่งในโลกสัตว์ คือ "สงครามกลิ่น" (Stink Fight) ตัวผู้จะใช้ต่อมกลิ่นบริเวณต้นแขนและปลายแขนหรือข้อมือถูลงบนหาง จากนั้นสะบัดหางใส่คู่แข่งเพื่อปล่อยกลิ่น การแข่งขันลักษณะนี้มักเกิดขึ้นในช่วงฤดูผสมพันธุ์ เพื่อแสดงความแข็งแกร่งโดยไม่ต้องต่อสู้กันโดยตรง

ลีเมอร์หางแหวนเป็นสัตว์กินได้หลากหลาย โดยมีพืชเป็นอาหารหลัก อาหารสำคัญ ได้แก่ผลไม้ ใบไม้ ดอกไม้ เมล็ดพืช เปลือกไม้ ยางไม้ กระบองเพชร บางครั้งอาจกินแมลง แมงมุม สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง หรือสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดเล็ก

ความสามารถในการปรับอาหารช่วยให้ลีเมอร์หางแหวนสามารถอยู่รอดในพื้นที่แห้งแล้งของมาดากัสการ์ได้

ชอบอาบแดดเหมือนมนุษย์

หนึ่งในภาพที่เป็นเอกลักษณ์ของลีเมอร์หางแหวน คือ การนั่งอาบแดด ในช่วงเช้า พวกมันมักนั่งตัวตรง กางแขนออก และหันหน้าเข้าหาดวงอาทิตย์ ท่าทางดังกล่าวช่วยเพิ่มอุณหภูมิร่างกายหลังผ่านคืนที่อากาศเย็นจัด และกลายเป็นภาพที่ได้รับความนิยมอย่างมากในหมู่นักท่องเที่ยว

ลีเมอร์หางแหวนอาศัยอยู่ในป่าแห้งผลัดใบ ป่าหนาม พื้นที่หิน หรือป่าริมแม่น้ำทางตอนใต้ของเกาะมาดากัสการ์ พวกมันสามารถปรับตัวกับสภาพอากาศที่ร้อนและแห้งแล้งได้ดีกว่าลีเมอร์หลายชนิด

โดยทั่วไป ลีเมอร์หางแหวนตั้งท้องประมาณ 134–138 วัน ออกลูกครั้งละ 1 ตัว บางครั้งอาจมีลูกแฝด ลูกลีเมอร์แรกเกิดจะเกาะอยู่ที่ท้องของแม่ เมื่อโตขึ้นจึงย้ายไปเกาะบนหลัง สมาชิกตัวเมียในฝูงมักช่วยกันดูแลลูกของกันและกัน

สัตว์ใกล้สูญพันธุ์

ปัจจุบัน ลีเมอร์หางแหวนถูกจัดอยู่ในสถานะ Endangered (EN) หรือ ใกล้สูญพันธุ์ ประชากรในธรรมชาติลดลงอย่างต่อเนื่องในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา จากหลายสาเหตุ เช่น การตัดไม้ทำลายป่า โดยป่าในมาดากัสการ์ถูกเปลี่ยนเป็นพื้นที่เกษตรและชุมชนอย่างต่อเนื่อง การล่าและการค้าสัตว์ป่า โดยในบางพื้นที่ยังมีการจับลีเมอร์ไปเป็นสัตว์เลี้ยงหรือใช้เป็นอาหาร และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งความแห้งแล้งที่เพิ่มขึ้นส่งผลต่อแหล่งอาหารและแหล่งน้ำในธรรมชาติ

ที่มา: Smithsonian's National Zoo / National Geographic / Duke Lemur Center / Animal Diversity Web / Dublin Zoo