นายกฯ สั่งด่วน! ใช้ AI ลดคนภาครัฐ ถอดโมเดลสำเร็จ สิงคโปร์-เอสโตเนีย

ปฏิรูปข้าราชการไทย เมื่อปัญญาประดิษฐ์ต้องทำงานแทนมนุษย์

กลายเป็นแรงสั่นสะเทือนครั้งใหญ่ในแวดวงทำเนียบรัฐบาลและองคาพยพข้าราชการไทย เมื่อสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรีร่อนหนังสือด่วนที่สุด สั่งการตรงถึงนายปกรณ์ นิลประพันธ์ ในฐานะประธานกรรมการกำหนดเป้าหมายและนโยบายกำลังคนภาครัฐ ให้เร่งศึกษาโมเดลการนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI เข้ามาพลิกโฉมระบบบริหารจัดการกำลังคนภาครัฐอย่างเร่งด่วน การขยับตัวของฝ่ายบริหารในครั้งนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่การปรับปรุงกระบวนการทำงานธรรมดา แต่เป็นการส่งสัญญาณเชิงโครงสร้างว่า "รัฐราชการไทย" กำลังจะถูกย่อขนาดลงอย่างมีนัยสำคัญ เพื่อแก้ปัญหาเรื้อรังที่ประเทศไทยเผชิญมานานหลายทศวรรษ

โครงสร้างระบบราชการไทยในปัจจุบันมีขนาดที่ใหญ่โตและอุ้ยอ้ายอย่างมาก จากข้อมูลเชิงสถิติพบว่าประเทศไทยมีบุคลากรในภาครัฐรวมกันมากกว่า 3 ล้านคน ซึ่งคิดเป็นอัตราส่วนประชากรต่อข้าราชการที่สูงถึงประมาณ 1 ต่อ 22 คน ที่สำคัญคืองบประมาณที่ใช้ไปกับค่าใช้จ่ายด้านบุคลากรภาครัฐ ทั้งเงินเดือน สวัสดิการ และเงินบำเหน็จบำนาญ ทะยานสูงเกินกว่า 820,000 ล้านบาทต่อปี กินสัดส่วนงบประมาณรายจ่ายประจำของประเทศไปอย่างมหาศาล ทำให้งบประมาณที่จะนำไปใช้ในการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานและการพัฒนาประเทศในส่วนอื่นๆ เหลืออยู่อย่างจำกัด การนำ AI เข้ามาเสริมทัพจึงเป็นทางรอดเดียวในการรักษาสมดุลทางการคลังของประเทศ

เทรนด์การปฏิรูปรอบนี้สอดรับกับนโยบายที่เคยมีการขับเคลื่อนมาก่อนหน้านี้ ดังเช่นบทความของ ทีมข่าวการเมือง PPTV Online ในรายงาน "เศรษฐา" สั่งลดงบฯ พีอาร์ผลงาน ลดการบรรจุข้าราชการใหม่ ที่ชี้ให้เห็นว่าความพยายามควบคุมอัตรากำลังคนและรายจ่ายที่ไม่จำเป็นนั้นเป็นสิ่งภาครัฐผลักดันมาอย่างต่อเนื่อง ทว่าในระลอกปี 2569 นี้ จะเป็นการใช้เครื่องมือที่ทรงพลังกว่าเดิมอย่าง AI เข้ามาทดแทนแบบเบ็ดเสร็จ

บทความที่น่าสนใจของ PPTVHD36

• เล็งปรับเกณฑ์ “เออร์ลีรีไทร์” เกษียณก่อนกำหนด ข้าราชการพลเรือน คิกออฟปี 70

• เสนอ รัฐบาลเร่งสร้าง AI Nation ดันไทยสู่ศูนย์กลางเทคโนโลยีและนวัตกรรม

• รัฐบาลทราบผลโพล ประชาชน 63.7% หนุน "TH-AI Passport" ไปต่อ

ล็อกเป้างานธุรการ-เสมียน โมเดลการลดกำลังคนด้วยเทคโนโลยีและแผน "เออร์ลีรีไทร์ 2570"

เป้าหมายหลักของการนำปัญญาประดิษฐ์มาใช้ทดแทนมนุษย์ในเฟสแรก ไม่ใช่กลุ่มงานที่ต้องใช้การตัดสินใจเชิงนโยบายระดับสูง แต่เป็นกลุ่มงานประเภท "ธุรการ เสมียน พนักงานบันทึกข้อมูล และงานบริการสัญญาระยะสั้น" ซึ่งเป็นตำแหน่งงานที่มีความซ้ำซ้อนและมีลักษณะงานเป็น Routine รูปแบบเดิมๆ ซ้ำๆ ทุกวัน งานเหล่านี้เป็นจุดที่สร้างคอขวดในระบบราชการ ทำให้การอนุมัติหรืออนุญาตต่างๆ ล่าช้า และยังเป็นส่วนที่ใช้กำลังคนมากที่สุดในแต่ละกระทรวง

จากแนวทางการปฏิรูปราชการล่าสุด มีการเล็งปรับหลักเกณฑ์โครงการเกษียณอายุก่อนกำหนด หรือ "เออร์ลีรีไทร์" รูปแบบใหม่ ซึ่งระบุชัดเจนว่าจะเริ่มเปิดรับสมัครข้าราชการที่มีอายุตั้งแต่ 40 ปีขึ้นไปที่มีความประสงค์จะเปลี่ยนผ่านสายอาชีพ โดยตั้งเป้าหมายคิกออฟอย่างเป็นทางการในปี 2570 แผนการนี้ไม่ได้มุ่งหมายให้เกิดความโกลาหลในระบบ แต่เป็นการเปิดโอกาสให้ข้าราชการในกลุ่มงานธุรการที่พร้อมเกษียณออกไป โดยที่รัฐบาล "จะไม่เปิดรับอัตรากำลังใหม่เข้ามาทดแทน" ในตำแหน่งเดิมเหล่านั้นอีกต่อไป แต่จะส่งมอบหน้าที่ทั้งหมดให้แก่ระบบปฏิบัติการอัตโนมัติ AI ทำงานแทนแบบ 100% ซึ่งแนวทางนี้จะช่วยลดจำนวนข้าราชการลงได้อย่างนุ่มนวลและไม่ส่งผลกระทบต่ออัตราการว่างงานในภาพรวม

ไอเดียเชิงยุทธศาสตร์ที่รัฐบาลไทยสามารถนำมาปรับใช้เพื่อลดจำนวนข้าราชการผ่าน AI แบ่งออกเป็น 3 แกนหลัก ดังนี้

1. ระบบบริการหน้าบ้านอัจฉริยะ (Front-Office Automation)

การเปลี่ยนผ่านศูนย์บริการประชาชน (Call Center) และจุดรับเรื่องร้องเรียนในทุกกระทรวงให้ไปอยู่บนระบบ Agentic AI ซึ่งเป็นปัญญาประดิษฐ์ที่สามารถคิด วิเคราะห์ และเชื่อมโยงข้อมูลข้ามกระทรวงได้ด้วยตนเอง ประชาชนจะไม่ต้องเดินทางมาที่ศาลากลางหรือที่ทำการอำเภอ ไม่ต้องรอคิว และได้รับคำตอบหรือการอนุมัติเอกสารภายในไม่กี่นาที แทนที่จะเป็นสัปดาห์เหมือนในอดีต ซึ่งช่วยลดความจำเป็นในการจ้างเจ้าหน้าที่ประชาสัมพันธ์และเจ้าหน้าที่คีย์ข้อมูลจำนวนมหาศาล

2. ระบบประมวลผลหลังบ้านไร้มนุษย์ (Back-Office Autopilot)

งานบัญชีภาครัฐ งานตรวจสอบเอกสารสิทธิ์ งานจัดซื้อจัดจ้าง และการตรวจความถูกต้องทางกฎหมายเบื้องต้น สามารถใช้โมเดลโครงข่ายประสาทเทียมและระบบ RAG-LLM (Retrieval-Augmented Generation) ในการสแกน ตรวจสอบความถูกต้อง และอนุมัติผ่านระบบดิจิทัลทันที ช่วยลดข้อผิดพลาดจากมนุษย์ และตัดวงจรการทุจริตคอร์รัปชันเนื่องจากลดการใช้ดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่

3. ระบบวิเคราะห์และคาดการณ์เชิงนโยบาย (Predictive Governance)

การใช้ AI วิเคราะห์ Data ขนาดใหญ่ของประเทศ เพื่อจัดสรรทรัพยากร แทนที่จะต้องใช้คณะทำงานหรืออนุกรรมการข้าราชการจำนวนนับร้อยคนในการประชุมและทำรายงาน AI สามารถประมวลผลและเสนอฉากทัศน์ เชิงนโยบายที่แม่นยำให้แก่ผู้บริหารระดับสูงตัดสินใจได้ทันที ทำให้โครงสร้างองค์กรแบนราบลงและกระชับขึ้น

ถอดโมเดลความสำเร็จระดับโลก สิงคโปร์ และ เอสโตเนีย ทำอย่างไรจนไร้กระดาษและลดคน?

เมื่อมองไปที่เวทีสากล มีประเทศที่ประสบความสำเร็จอย่างงดงามในการขับเคลื่อนรัฐบาลดิจิทัลและการนำ AI มาทดแทนแรงงานในภาครัฐ จนสามารถควบคุมขนาดของระบบราชการได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยมี 2 โมเดลหลักที่ทั่วโลกให้การยอมรับ

โมเดลที่ 1: "Singapore Smart Nation" กับระบบข้าราชการคู่ขนาน AI

ประเทศสิงคโปร์ได้รับการจัดอันดับให้เป็นผู้นำด้านรัฐบาลดิจิทัลระดับโลก จากรายงานดัชนีความพร้อมด้าน AI ภาครัฐ ประเทศสิงคโปร์ได้พัฒนาแพลตฟอร์ม AI ที่ชื่อว่า "Pair" (Pair Chat และ Pair Noms) ซึ่งเป็นระบบปัญญาประดิษฐ์ที่ปลอดภัยสูงสุดสำหรับใช้งานภายในหน่วยงานรัฐโดยเฉพาะ เจ้าหน้าที่รัฐของสิงคโปร์สามารถใช้ระบบนี้ในการถอดความ สรุปการประชุม และร่างเอกสารทางราชการที่ซับซ้อนให้เสร็จสิ้นได้ภายในเวลาไม่ถึง 1 ชั่วโมง จากเดิมที่ต้องใช้เวลาทั้งวันทำการ

นอกจากนี้ แพลตฟอร์ม "Ask Jamie" และระบบแชตบอตอัจฉริยะเวอร์ชันล่าสุดของสิงคโปร์ สามารถรองรับการสอบถามข้อมูลและทำธุรกรรมของประชาชนได้ครอบคลุมกว่า 80 หน่วยงานรัฐ สามารถปิดเคสการตอบคำถามประชาชนได้สำเร็จถึง 50% โดยไม่ต้องส่งต่อให้เจ้าหน้าที่มนุษย์ ส่งผลให้สิงคโปร์สามารถลดภาระงานของศูนย์บริการข้อมูลลงได้ครึ่งหนึ่ง และควบคุมการเติบโตของจำนวนข้าราชการได้อย่างเด็ดขาด โดยหันไปเพิ่มทักษะข้าราชการที่มีอยู่ให้เป็นผู้ควบคุมระบบแทน ตามข้อมูลการวิเคราะห์โครงสร้างพื้นฐาน รายงานบทวิเคราะห์ของ KPMG เรื่อง AI in Government Sector ที่ระบุว่าการเปลี่ยนผ่านสู่เทคโนโลยีอัตโนมัติช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการทุนมนุษย์ของสิงคโปร์อย่างก้าวกระโดด

โมเดลที่ 2: "e-Estonia" และเครือข่าย AI อัตโนมัติ "Bürokratt"

เอสโตเนีย ประเทศเล็กๆ ในยุโรปเหนือ คือต้นแบบของรัฐบาลที่ไร้กระดาษ และดำเนินธุรกรรมภาครัฐผ่านระบบออนไลน์ได้ถึง 99% ประเทศนี้ได้สร้างประวัติศาสตร์หน้าใหม่ด้วยการเปิดตัวโครงการ "Bürokratt" ซึ่งเป็นเครือข่ายปัญญาประดิษฐ์อัจฉริยะแบบบูรณาการข้ามหน่วยงาน ระบบนี้ทำหน้าที่เป็นเลขานุการส่วนตัวให้แก่พลเมืองทุกคนในการเข้าถึงบริการของรัฐ

ตัวอย่างเช่น เมื่อประชาชนต้องการต่ออายุหนังสือเดินทาง AI ของ Bürokratt จะสื่อสารและดึงข้อมูลจากฐานข้อมูลของสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง กระทรวงมหาดไทย และสำนักงานตำรวจโดยอัตโนมัติ เพื่ออนุมัติคำขอและส่งเอกสารดิจิทัลให้เสร็จสิ้นโดยที่ "ไม่มีมนุษย์หรือข้าราชการเข้ามาเกี่ยวข้องในกระบวนการแม้แต่คนเดียว" ส่งผลให้เอสโตเนียสามารถบริหารประเทศได้โดยใช้จำนวนข้าราชการน้อยที่สุดในยุโรป และประมวลผลคำขอบริการต่างๆ ได้มากกว่า 1.2 ล้านครั้งต่อเดือน ด้วยอัตราความแม่นยำและพึงพอใจสูงถึง 89% ตามที่ระบุไว้ในบทความสรุป รายงานของ The World Economic Forum เรื่อง The public sector needs to build trust through agentic AI ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าความเชื่อมั่นของประชาชนเกิดขึ้นเมื่อบริการภาครัฐมีความรวดเร็ว โปร่งใส และไร้รอยต่อ

แนวทางปฏิบัติสำหรับประเทศไทย ความท้าทายและการเปลี่ยนผ่านที่ต้องเกิดขึ้นจริง

การที่จะนำโมเดลของสิงคโปร์และเอสโตเนียมาถอดรหัสใช้ในประเทศไทยตามบัญชาด่วนของนายกรัฐมนตรีนั้น คณะกรรมการกำหนดเป้าหมายและนโยบายกำลังคนภาครัฐ และสำนักงาน ก.พ.ร. จำเป็นต้องทลายข้อจำกัดเดิมๆ และวางโครงสร้างพื้นฐาน 3 ด้านหลักอย่างจริงจัง

1. การปรับปรุงกฎหมายระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน กฎหมายไทยในปัจจุบันยังคงผูกติดอยู่กับการลงนามโดยตัวบุคคล (ข้าราชการ) และตราประทับกระดาษ รัฐบาลจำเป็นต้องผลักดัน "กฎหมายการอนุมัติอัตโนมัติโดยอัลกอริทึม" เพื่อรองรับให้การตัดสินใจของ AI มีผลผูกพันทางกฎหมายอย่างถูกต้อง

2. การทำลายไซโลข้อมูลข้ามกระทรวง อุปสรรคใหญ่หลวงของไทยคือข้อมูลข้ามกระทรวงไม่เชื่อมโยงกัน รัฐบาลต้องบังคับใช้ระบบสถาปัตยกรรมข้อมูลกลางที่เชื่อมต่อกันผ่าน API ที่มั่นคงปลอดภัย เพื่อให้ AI สามารถดึงข้อมูลไปประมวลผลได้อย่างไร้รอยต่อ เหมือนเช่นระบบ X-Road ของเอสโตเนีย

3. การยกระดับทักษะข้าราชการที่เหลืออยู่ การลดคนไม่ได้แปลว่าไล่ออก แต่เป็นการเปลี่ยนบทบาท ข้าราชการไทยยุคใหม่จะต้องเปลี่ยนผ่านจาก "ผู้ลงมือคีย์ข้อมูลและปั๊มตรายาง" ไปสู่การเป็น "ผู้ควบคุมสถาปัตยกรรม AI" และเป็นผู้ดูแลมิติด้านจริยธรรม ความถูกต้อง และความปลอดภัยของข้อมูลประชาชน

หากประเทศไทยสามารถก้าวข้ามความท้าทายเหล่านี้และดำเนินแผนงานตามกรอบเวลาที่วางไว้ได้อย่างเข้มงวด การนำ AI มาใช้ปฏิรูปกำลังคนภาครัฐจะไม่เพียงแค่ช่วยประหยัดงบประมาณแผ่นดินได้ปีละหลายหมื่นล้านบาทเท่านั้น แต่จะเป็นการพลิกโฉมประเทศไทยให้ก้าวสู่การเป็นประเทศพัฒนาแล้วที่มีระบบราชการที่คล่องตัว โปร่งใส และตอบสนองต่อความต้องการของประชาชนได้อย่างแท้จริงในยุคดิจิทัล