โลกปั่นป่วน! ภูมิรัฐศาสตร์เขย่าไทย ต้องรับมืออย่างไร?

โลกกำลังเข้าสู่ยุคที่ความไม่แน่นอนเพิ่มสูงขึ้น ทั้งการแข่งขันระหว่างมหาอำนาจอย่างสหรัฐฯ และจีน สงครามการค้า ความขัดแย้งระหว่างประเทศ ไปจนถึงปัญหาความมั่นคงและสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดน แม้ประเทศไทยจะไม่ได้เป็นคู่ขัดแย้งโดยตรง แต่แรงกระแทกจากสถานการณ์เหล่านี้กำลังส่งผลต่อเศรษฐกิจและชีวิตประจำวันของคนไทยมากขึ้นเรื่อย ๆ ตั้งแต่ราคาพลังงาน ต้นทุนสินค้า รายได้เกษตรกร ไปจนถึงความปลอดภัยและสุขภาพของประชาชน

 

ประเด็นสำคัญคือ ไทยไม่ได้เผชิญแค่ความเสี่ยงจากภายนอก แต่ยังมีจุดอ่อนภายในประเทศที่ทำให้รับมือกับแรงกระแทกได้ยากขึ้น หากไม่เร่งปรับตัว วิกฤตจากต่างประเทศอาจกลายเป็นปัญหาเรื้อรังที่บั่นทอนเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตของคนไทยในระยะยาว

4 ความเสี่ยงโลกปั่นป่วน ที่ไทยหลีกเลี่ยงผลกระทบได้ยาก เพราะความไม่แน่นอนทางภูมิรัฐศาสตร์ในปัจจุบันไม่ได้เกิดจากสงครามหรือความขัดแย้งเพียงเรื่องเดียว แต่เป็นผลจากความเปลี่ยนแปลงหลายด้านที่เชื่อมโยงกัน 

1. การแข่งขันมหาอำนาจสหรัฐฯ–จีน การแย่งชิงความเป็นผู้นำด้านเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และความมั่นคง ทำให้ประเทศต่าง ๆ ต้องเผชิญแรงกดดันในการเลือกข้างหรือปรับตัวตามกติกาของมหาอำนาจ ส่งผลให้ทิศทางการค้าและการลงทุนโลกคาดการณ์ได้ยากขึ้น

2. ความไม่สมดุลทางเศรษฐกิจโลก จีนมีกำลังการผลิตและการส่งออกสูง ขณะที่สหรัฐฯ ขาดดุลการค้าต่อเนื่อง ทำให้หลายประเทศหันมาใช้มาตรการปกป้องอุตสาหกรรมในประเทศ ทั้งการขึ้นภาษีและการจำกัดการนำเข้าสินค้าจากคู่แข่ง

3. ความขัดแย้งขยายวงกว้าง ไม่ได้จำกัดอยู่แค่สงครามการค้า แต่รวมถึงการควบคุมเทคโนโลยี การจำกัดส่งออกแร่หายาก สงครามรัสเซีย–ยูเครน และความขัดแย้งในตะวันออกกลาง ซึ่งล้วนกระทบต่อเส้นทางขนส่ง พลังงาน และวัตถุดิบทั่วโลก

4. กติกาสากลอ่อนแอลง กลไกระหว่างประเทศอย่างองค์การสหประชาชาติ (UN) และองค์การการค้าโลก (WTO) มีข้อจำกัดในการจัดการข้อพิพาท ขณะที่โลกยังขาดกติกาที่ชัดเจนในการรับมือความเสี่ยงใหม่ เช่น AI และปัญหาสิ่งแวดล้อม

เมื่อกติกาโลกไม่แข็งแรงเหมือนเดิม ประเทศขนาดเล็กและขนาดกลางอย่างไทยจึงมีความเสี่ยงที่จะเสียเปรียบในการแข่งขันและการเจรจาระหว่างประเทศ

ภูมิรัฐศาสตร์ไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่กระทบกระเป๋าเงินคนไทยโดยตรง แม้ไทยไม่ได้อยู่ในสมรภูมิความขัดแย้งระหว่างมหาอำนาจ แต่ผลกระทบสามารถส่งผ่านมายังประชาชนได้อย่างน้อย 3 ด้าน คือ 

1. การค้าและรายได้: ผู้ส่งออกไทยต้องเผชิญกำแพงภาษีและมาตรฐานการค้าที่เข้มงวดขึ้น ขณะที่ผู้ผลิตในประเทศต้องแข่งขันกับสินค้านำเข้าราคาถูก โดยเฉพาะธุรกิจ SME ที่มีเงินทุนและทรัพยากรจำกัดในการปรับตัว

2. ต้นทุนและค่าครองชีพ: เมื่อสงครามหรือความขัดแย้งกระทบการจัดหาน้ำมัน ก๊าซธรรมชาติ ปุ๋ย และวัตถุดิบ ต้นทุนการผลิตและขนส่งก็เพิ่มขึ้น ก่อนส่งผ่านมายังราคาสินค้าและค่าใช้จ่ายของประชาชน

3. สุขภาพและความปลอดภัย: ปัญหาชายแดนและมลพิษข้ามพรมแดนกลายเป็นความเสี่ยงที่คนไทยต้องเผชิญ เช่น สารปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ซึ่งเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา กระทบความปลอดภัยในการใช้น้ำ การเกษตร ประมง และรายได้ของชุมชน

สิ่งเหล่านี้สะท้อนว่า ความมั่นคงของประเทศไม่ได้หมายถึงการป้องกันสงครามเพียงอย่างเดียว แต่ต้องครอบคลุมถึงความมั่นคงทางเศรษฐกิจ สุขภาพ และคุณภาพชีวิตของประชาชนด้วย

จุดอ่อนภายในประเทศ ยิ่งทำให้ไทยเสี่ยงรับแรงกระแทก จากปัญหาที่น่ากังวลคือ ไทยยังมีข้อจำกัดในการรับมือกับความเสี่ยงจากภายนอก โดยเฉพาะ 3 เรื่องสำคัญ

1. แก้ปัญหาข้ามพรมแดนได้จำกัด แม้ไทยจะตรวจพบปัญหามลพิษในแม่น้ำและสามารถตรวจวัดคุณภาพน้ำหรือแจ้งเตือนประชาชนได้ แต่หากไม่สามารถเจรจาแก้ไขต้นเหตุจากประเทศต้นทาง ปัญหาก็มีโอกาสเกิดซ้ำและกระทบประชาชนต่อเนื่อง

2. ระบบกำกับดูแลยังมีช่องโหว่ ทั้งการตรวจสอบถิ่นกำเนิดสินค้า การสวมสิทธิ์สินค้าไทย การตรวจสอบมาตรฐานแรงงานและสิ่งแวดล้อมในห่วงโซ่อุปทาน รวมถึงปัญหานอมินี หากปล่อยให้เกิดขึ้นต่อไป อาจทำให้ประเทศคู่ค้าขาดความเชื่อมั่นและเพิ่มความเข้มงวดต่อสินค้าจากไทย

3. พึ่งพาต่างประเทศสูงเกินไป ไทยยังต้องนำเข้าน้ำมันและปุ๋ยจำนวนมาก ขณะที่การส่งออกสินค้าบางประเภทกระจุกตัวอยู่ในตลาดหลัก เช่น จีน หากเกิดปัญหาการค้า เปลี่ยนนโยบาย หรือหยุดชะงักของห่วงโซ่อุปทาน ก็อาจกระทบรายได้ของเกษตรกรและผู้ประกอบการไทยอย่างรวดเร็ว

ทางรอดไทย! ต้องเปลี่ยนจากตั้งรับเป็นสร้างภูมิคุ้มกันประเทศ
ท่ามกลางโลกที่ไม่แน่นอน ไทยไม่สามารถควบคุมการแข่งขันของมหาอำนาจหรือหยุดสงครามระหว่างประเทศได้ แต่สามารถลดความเสี่ยงและเพิ่มความสามารถในการรับมือของตัวเองได้ โดยมีแนวทางสำคัญ 3 ด้าน

1. ปรับเกมต่างประเทศ รักษาผลประโยชน์คนไทยเป็นหลัก โดยไทยควรรักษาความสัมพันธ์กับทุกประเทศ แต่ต้องมีจุดยืนที่ชัดเจนว่าผลประโยชน์ใดเป็นสิ่งที่ไม่สามารถนำไปแลกเปลี่ยนได้ โดยเฉพาะเรื่องสุขภาพ ความปลอดภัย และความมั่นคงทางเศรษฐกิจของประชาชน ตัวอย่างที่น่าสนใจคือสิงคโปร์ ซึ่งใช้แนวทางรักษาความสัมพันธ์กับมหาอำนาจหลายฝ่าย ไม่ผูกตัวเองไว้กับประเทศใดประเทศหนึ่ง พร้อมยึดหลักกฎหมายและกติกาสากลเพื่อเพิ่มอำนาจต่อรอง ไทยควรนำแนวคิดนี้มาปรับใช้ ทั้งการสร้างความร่วมมือกับประเทศในอาเซียน การเจรจาปัญหามลพิษข้ามพรมแดน และการมีบทบาทมากขึ้นในเวทีระหว่างประเทศ ไม่ใช่เป็นเพียงผู้ตาม แต่ต้องเป็นผู้ร่วมกำหนดทางออกด้วย

2. ปิดช่องโหว่กฎหมาย ยกระดับความน่าเชื่อถือของประเทศ ไทยต้องเร่งตรวจสอบสินค้าสวมสิทธิ์และพัฒนาระบบตรวจสอบย้อนกลับให้ชัดเจน ตั้งแต่วัตถุดิบ กระบวนการผลิต ไปจนถึงผู้ส่งออก เพื่อป้องกันไม่ให้ไทยกลายเป็นทางผ่านหลบเลี่ยงภาษีของประเทศอื่น ขณะเดียวกัน ต้องยกระดับมาตรฐานแรงงาน สิทธิมนุษยชน และสิ่งแวดล้อมให้สอดคล้องกับกติกาการค้าโลก พร้อมแก้ปัญหานอมินีด้วยการตรวจสอบผู้ถือผลประโยชน์ที่แท้จริง (Ultimate Beneficial Ownership: UBO) ไม่ใช่ตรวจสอบเพียงรายชื่อผู้ถือหุ้นที่ปรากฏในเอกสาร เป้าหมายไม่ใช่แค่ป้องกันการทำผิดกฎหมาย แต่ต้องสร้างความเชื่อมั่นให้คู่ค้าและนักลงทุนว่าไทยเป็นฐานการผลิตที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และแข่งขันในตลาดโลกได้อย่างยั่งยืน

3. ลดการพึ่งพาต่างประเทศ สร้างเศรษฐกิจให้แข็งแรงจากภายใน ซึ่งโจทย์ระยะยาวที่ไทยต้องเร่งทำ เพราะหากยังต้องพึ่งพาพลังงาน วัตถุดิบ และตลาดส่งออกจากต่างประเทศมากเกินไป ทุกครั้งที่เกิดวิกฤตโลก เศรษฐกิจไทยก็จะได้รับผลกระทบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ไทยอาจหยุดโลกปั่นป่วนไม่ได้ แต่ต้องไม่ปล่อยให้คนไทยรับผลกระทบเพียงลำพัง ความไม่แน่นอนทางภูมิรัฐศาสตร์กำลังกลายเป็นความเสี่ยงรูปแบบใหม่ที่กระทบคนไทยในหลายมิติ ตั้งแต่การค้า ราคาพลังงาน ค่าครองชีพ ไปจนถึงสุขภาพและความปลอดภัย ปัญหาสำคัญจึงไม่ใช่แค่โลกกำลังเปลี่ยนไปอย่างไร แต่คือประเทศไทยมีความพร้อมมากแค่ไหนที่จะรับมือกับความเปลี่ยนแปลงเหล่านั้น ทางออกไม่ใช่การรอให้เกิดวิกฤตแล้วค่อยออกมาตรการช่วยเหลือ แต่ต้องเร่งสร้างภูมิคุ้มกันตั้งแต่วันนี้ ทั้งการมีนโยบายต่างประเทศที่ชัดเจน ระบบกำกับดูแลที่โปร่งใส และโครงสร้างเศรษฐกิจที่พึ่งพาตัวเองได้มากขึ้น เพราะไทยอาจไม่มีอำนาจกำหนดทิศทางโลก แต่มีอำนาจเลือกได้ว่าจะสร้างประเทศให้แข็งแรงแค่ไหน เพื่อไม่ให้ทุกครั้งที่โลกเกิดวิกฤต คนไทยต้องเป็นฝ่ายแบกรับต้นทุนเสมอ