โปรตีนสำหรับผู้ป่วยโรคไต กินอย่างไรให้พอเหมาะไม่เป็นภาระของไต

การรับประทานอาหารจำพวกเนื้อสัตว์ เช่น หมู ไก่ ปลา ถั่วประเภทต่าง ๆ ไข่ นมและผลิตภัณฑ์จากนม ในผู้ที่ไตมีการทำงานเสื่อมไปบางส่วน อาจเร่งการดำเนินของโรคไตให้เร็วขึ้นได้ เพราะอาหารเหล่านี้ ประกอบไปด้วยสารอาหารประเภทโปรตีนสูง ทำให้เลือดในร่างกายมีความเป็นกรดมากขึ้น ไตจึงต้องทำงานหนักเพื่อขับยูเรียซึ่งเป็นของเสียที่ได้จากการสลายโปรตีนและเพิ่มการขับกรดออกจากร่างกาย

• ผู้ป่วยไตเสื่อมระยะก่อนฟอกไต ควรรับประทานโปรตีนในแต่ละวัน ให้น้อยกว่าคนปกติเล็กน้อย คือ ประมาณ 0.6 – 0.8 กรัม/น้ำหนักตัว 1 กก./วัน

• ผู้ป่วยโรคไตที่ได้รับการฟอกไตแล้ว ควรรับประทานโปรตีนในแต่ละวัน เพิ่มมากกว่าคนปกติ คือ ประมาณ 1.0-1.2 กรัม/น้ำหนักตัว 1 กก./วัน เนื่องจากร่างกายสูญเสียโปรตีนไปบางส่วนจากกระบวนการฟอกไต

ตัวอย่างปริมาณโปรตีน

• อกไก่ (100 กรัม) มีโปรตีน 23 กรัม
• เนื้อหมู (100 กรัม) มีโปรตีน 23 กรัม
• ไข่ไก่ (1 ฟอง) มีโปรตีน 7 กรัม
• ไข่ขาว (2 ฟอง) มีโปรตีน 7 กรัม
• เนื้อกุ้ง 3 -5 ตัว มีโปรตีน 7 กรัม

อย่างไรก็ตามผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังที่ทำการรักษาด้วยการฟอกเลือด ควรรับประทานอาหารที่มีปริมาณค่าพลังงานตามที่กำหนด และมีสัดส่วนของปริมาณโปรตีนเท่ากับ 1 กรัมต่อน้ำหนักตัว แต่ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารที่มีโปรตีนสูง บางชนิด ได้แก่ ไข่แดง นมสด ถั่วต่าง ๆ และเนย เนื่องจากจะมีฟอสเฟตและคลอเลสเตอรอล (cholesterol) สูงด้วย ซึ่งไม่เหมาะกับผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรัง

• ในผู้ป่วยที่รับประทานอาหารได้ปกติ ไม่จำเป็นต้องรับประทานอาหารจำพวกของกรดอะมิโนที่จำเป็นเสริม เช่น  คีโตสเตอริล (ketosteril) อะมียู (amiyu) เนื่องจากหากรับประทานอาหารโปรตีนได้ตามที่กำหนดก็จะได้รับกรดอะมิโนได้เพียงพอกับความต้องการเช่นกัน แต่ถ้าไม่สามารถรับประทานอาหารโดยเฉพาะโปรตีนได้ การรับประทานกรดอะมิโนเสริม ก็จะช่วยไม่ให้ผู้ป่วยขาดสารอาหารดังกล่าว โดยคิดเป็นอัตราส่วนปริมาณโปรตีนลดลงครึ่งหนึ่ง (ประมาณ 40 กรัมโปรตีนต่อวัน) ร่วมกับการรับประทานส่วนผสมของกรดอะมิโนที่จำเป็น (essential amino acid) เสริมประมาณ 7 -10 กรัมต่อวัน (ตามแพทย์สั่ง) เนื่องด้วยเหตุผลต่อไปนี้
• ระดับของกรดอะมิโนที่จำเป็นในเลือดและเซลล์ของผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังที่ทำการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมมีค่าต่ำกว่าปกติ ทำให้ประสิทธิภาพร่างกายเกี่ยวกับการสังเคราะห์โปรตีนบกพร่อง
• ระหว่างการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมมีการสูญเสียกรดอะมิโนที่จำเป็นบางส่วนไปในน้ำยาฟอกเลือด หากไม่รับประทานกรดอะมิโนที่จำเป็นให้มากพอ ผู้ป่วยจะเกิดภาวะขาดสมดุลโปรตีน ควรเลือกใช้ไข่ขาวหรือปลาเป็นแหล่งโปรตีน จากอาหาร เพราะมีสารปนเปื้อนที่มีโทษต่อร่างกาย เช่น กรดยูริก ฟอสเฟต กรดไขมันอิ่มตัวซึ่งเป็นสารต้นแบบของคลอเลสเตอรอล และกรดอินทรีย์อื่น ๆ น้อยกว่าที่มีในแหล่งโปรตีนจากอาหารอื่น หลีกเลี่ยงเครื่องในสัตว์
• ระหว่างการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมมีการสัมผัสระหว่างเยื่อผิว (membrane) ของอุปกรณ์ไตเทียม (dialyzer) กับเซลล์เม็ดเลือดบางอย่าง เกิดการกระตุ้นเซลล์เม็ดเลือดให้หลั่งสารบางอย่างออกมา ซึ่งกระตุ้นการสลายสารโปรตีนในร่างกายเพิ่มขึ้น เกิดภาวะสมดุลโปรตีนลบ แต่ถ้ารับประทานโปรตีนมากไป อาจทำให้เกิดผลเสียต่อร่างกายดังนี้ คือ
  • มีการสะสมของสารไนโตรเจนในร่างกายมากขึ้น โดยเฉพาะการสะสมในรูปยูเรียในช่วงวันที่ไม่ได้ทำการฟอกเลือด ระดับของยูเรีย-ไนโตรเจนในเลือดจะเพิ่มขึ้นเร็วมาก
  • มีการสะสมของสารฟอสเฟตในร่างกาย ระดับฟอสเฟตในเลือดเพิ่มสูงมาก ทำให้ระดับฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (parathyroid hormone) เพิ่มสูงตาม กระตุ้นการดึงแคลเซียมออกจากกระดูก เกิดโรคกระดูกผุได้ง่าย

อาหารที่เหมาะสำหรับผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรัง ที่ต้องฟอกไต

• อาหารโปรตีนต่ำ 40 กรัมโปรตีนต่อวัน ร่วมกับเสริมกรดอะมิโน จำเป็น 9 ชนิด หรือ อาหารโปรตีนสูง 60-75 กรัม โปรตีนต่อวัน
• ใช้ไข่ขาว และปลาเป็นแหล่งอาหารโปรตีน
• หลีกเลี่ยงเครื่องในสัตว์
• หลีกเลี่ยงไขมันสัตว์ และกะทิ
• งดอาหารเค็ม จำกัดน้ำ
• งดผลไม้ ยกเว้นในช่วงฟอกเลือด
• งดอาหารที่มีฟอสเฟตสูง เช่น เมล็ดพืช นมสด เนย ไข่แดง เป็นต้น
• รับประทานวิตามิน B รวม C และกรดโฟลิก รับประทานวิตามิน D ชนิด 1-alpha hydroxylated form ตามแพทย์สั่ง หลีกเลี่ยงวิตามิน A

การรับประทานอาหารที่มีโปรตีนที่เหมาะกับระยะของโรคไต ควรควบคู่ไปกับการได้รับพลังงานจากสารอาหารอื่นอย่างเพียงพอ เนื่องจากหากรับประทานโปรตีนมากเกินไปจะส่งผลเสีย ทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้นเเละเกิดการคั่งของของเสีย หากรับประทานโปรตีนน้อยเกินไปอาจทำให้สูญเสียมวลกล้ามเนื้อ ภูมิคุ้มกันเเย่ลง เพิ่มความเสี่ยงเสียชีวิตได้  ผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรังควรได้รับคำเเนะนำจากทีมโภชนาการเพื่อเลือกรับประทานเนื้อสัตว์อย่างเหมาะสม

ขอบคุณข้อมูลจาก : โรงพยาบาพญาไท 2 และ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย