เพจเฟซบุ๊ก"โบราณนานมา" เล่าประวัติศาสตร์ "เจ้าคุณ" ในสมัยรัตนโกสินทร์ อ้างอิงงานเขียนและเรียบเรียงจาก "สาส์นสมเด็จ" เล่ม 12โดยมูลนิธิสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ มูลนิธิสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และองค์การค้าคุรุสภา จัดพิมพ์และเผยแพร่ โดยว่า
“เจ้าคุณ” บรรดาศักดิ์สตรีฝ่ายใน
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่า
“เจ้าครอก” หมายความว่าเป็นเจ้าโดยกำเนิด
“เจ้าคุณ” หมายความว่าเป็นเจ้าโดยคุณ (คุณงามความดี)
“เจ้าคุณ” ที่ใช้เรียกผู้หญิงมีใช้ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ครั้งรัชกาลพระเจ้าเสือ ที่กรมพระเทพามาตย์ไปทูลขอพระราชทานอภัยโทษแก่เจ้าฟ้าเพชรเจ้าฟ้าพร เมื่อครั้งถมบึงหูกวาง พระเจ้าเสือตรัสถามว่า “เจ้าคุณขึ้นมาด้วยกิจธุระอันใด”
สมัยรัชกาลที่ 1 เรียกท่านผู้หญิงนวล ภรรยาเจ้าพระยามหาเสนาฯ (บุนนาค) (ซึ่งท่านยังเป็นพี่น้องของสมเด็จพระอัครมเหสี) ว่า “เจ้าคุณ” เพราะสูงกว่าท่านผู้หญิงภริยาข้าราชการคนอื่น ๆ
เจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล มีธิดา 3 คน เรียกเป็นเจ้าคุณคือ เจ้าคุณวังหลวง (นุ่น) เจ้าคุณวังหน้า (คุ้ม) เจ้าคุณปราสาท (ต่าย)
สมัยรัชกาลที่ 2 ทรงยกย่องพี่น้องของสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีเป็นราชินิกูล เป็น เจ้าคุณราชินิกูล นับเป็นเจ้าคุณชั้นที่ 1(มีลูกลงมาให้เป็นเจ้าคุณชั้นที่ 2) และยังมีการเรียกผู้ที่มิใช่ราชินิกูลเป็นเจ้าคุณอีก 3 ท่าน คือ
- เจ้าจอมมารดาตานี ในรัชกาลที่ 1 (ธิดาเจ้าพระยามหาเสนาบุนนาคกับภรรยาเดิม) เรียกว่า “เจ้าคุณวัง”
- เจ้าจอมมารดาสี ในรัชกาลที่ 2 (ธิดาเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด)) เรียกว่า “เจ้าคุณพี”
- ท้าวศรีสัจจา (มิ) เรียกว่า “เจ้าคุณประตูดิน”
สมัยรัชกาลที่ 3 มีการเรียกเจ้าจอม ๒ ท่านในรัชกาลที่ 2ว่าเจ้าคุณ คือ เจ้าจอมมารดาปรางใหญ่(พระมารดากรมหลวงวงศาธิราชสนิท) และเจ้าจอมมารดาศิลา (พระมารดากรมพระพิทักษ์เทเวศร์) ด้วยเหตุที่ว่าเป็นเชื้อสายราชินิกูลบางช้าง ทำให้เป็นเหตุเข้าใจผิดว่าเจ้าจอมมารดาของเจ้านายผู้ใหญ่เป็นเจ้าคุณ
ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 4 ทรงบัญญัติให้เรียกใช้ได้เฉพาะสตรีที่ทรงแต่งตั้งเอง เนื่องจากมีการเรียกกันอย่างแพร่หลายจนฟั่นเฝือ ทรงบัญญัติชั้นเจ้าคุณราชินีกูลที่มีมาแล้ว 3 ชั้นคือ
ชั้นที่ 1 เจ้าคุณพระอัยยิกา
ชั้นที่ 2 เจ้าคุณพระประพันธวงศ์
ชั้นที่ 3 เจ้าคุณ
ทั้งนี้ ทรงตั้งธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ 3 คน คือ
- เจ้าคุณแข (เจ้าคุณตำหนักใหม่)
- เจ้าคุณปุก (เจ้าคุณกลาง)
- เจ้าคุณหรุ่น (เจ้าคุณน้อย)
และทรงตั้งธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์นัอยที่เกิดจากท่านผู้หญิง 3 คน คือ
- เจ้าคุณนุ่ม (เจ้าคุณตำหนักใหม่)
- เจ้าคุณเป้า
- เจ้าคุณคลี่ ชุดนี้นับเป็นเจ้าคุณชั้นที่ 3
สมัยรัชกาลที่ 5 ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ 4 เป็นเจ้าคุณ คือเจ้าคุณจอมมารดาสำลี เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ 5 เป็น เจ้าคุณจอมมารดาแพ ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาเอมในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชนนีกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญเป็นเจ้าคุณจอมมารดาเอม
สมัยรัชกาลที่ 6 ปี 2464 มีพระบรมราชโองการเลื่อนบรรดาศักดิ์เจ้าคุณจอมมารดาแพ ขึ้นเป็น “เจ้าคุณพระประยูรวงศ์”
ครั้นถึงรัชกาลปัจจุบัน ปี 2562 มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สถาปนา "นางสาวสินีนาฏ วงศ์วชิราภักดิ์" ขึ้นเป็น “เจ้าคุณพระสินีนาฏ พิลาสกัลยาณี”
พระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯสถาปนาเจ้าคุณพระสินีนาฏ พิลาสกัลยาณี
ที่มาของข้อมูล : นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยา. และสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. สาส์นสมเด็จ. เล่ม 12. พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา, 2504
หมายเหตุ : ภาพหน้าปก
ภาพซ้าย : เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ (เจ้าคุณจอมมารดาแพ ในรัชกาลที่ 5)
ภาพขวา : เจ้าคุณพระสินีนาฏ พิลาสกัลยาณี
ขอบคุณภาพและข้อมูลจากเพจเฟซบุ๊กโบราณนานมา
- คอนเทนต์พิเศษ
สำหรับคุณ - TOP ประเด็นร้อน
- วิดีโอยอดนิยม
