จากกรณีวิกฤตการณ์แม่น้ำหลายสายปนเปื้อนของโลหะหนัก โดยเฉพาะสารหนูและสารตะกั่วในแม่น้ำสายและแม่น้ำรวก จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นผลพวงจากการทำเหมืองในพื้นที่ใกล้แนวชายแดนนั้น
ล่าสุด อ.ทรงฤทธิ์ โพนเงิน นักวิชาการผู้เชี่ยวชาญกลุ่มประเทศลุ่มน้ำโขง ให้สัมภาษณ์ผ่านรายการ “off the record” วิเคราะห์ต้นตอปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ซึ่งเชื่อมโยงกับการทำเหมืองแร่ในพื้นที่ชายแดนเมียนมาและลาว ตลอดจนความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ กองกำลังติดอาวุธ และผลประโยชน์ของจีน
ปัญหาไม่ได้มีแค่เรื่องเหมืองแร่ชายแดน
โดย อ.ทรงฤทธิ์ อธิบายว่า ความซับซ้อนของปัญหาไม่ได้อยู่ที่การทำเหมืองแร่เพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับโครงสร้างอำนาจทางการเมือง ประวัติศาสตร์ และความขัดแย้งระหว่างกองทัพเมียนมากับกลุ่มชาติพันธุ์ในรัฐฉาน ซึ่งพื้นที่ตั้งเหมืองหลายแห่งไม่ได้อยู่ภายใต้การควบคุมที่มีประสิทธิภาพของรัฐบาลกลางเมียนมา แต่เป็นเขตอิทธิพลของกองกำลังชาติพันธุ์ที่มีอำนาจปกครองและกองกำลังติดอาวุธเป็นของตนเอง ด้วยเหตุนี้ แม้รัฐบาลไทยจะเจรจากับรัฐบาลเมียนมา ก็ไม่ได้หมายความว่ารัฐบาลกลางจะสามารถสั่งให้เหมืองแร่ในเขตดังกล่าวหยุดดำเนินกิจการหรือปรับปรุงมาตรฐานสิ่งแวดล้อมได้ทันที
อ.ทรงฤทธิ์อธิบายว่า รัฐฉานเป็นพื้นที่ขนาดใหญ่ทางตะวันออกของเมียนมา มีเนื้อที่ประมาณ 170,000 กว่าตารางกิโลเมตร และอุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติและแร่ธาตุหลากหลายชนิด พื้นที่แห่งนี้มีประชากรหลายชาติพันธุ์อาศัยอยู่ร่วมกัน โดยเฉพาะกลุ่มว้า โกก้าง ลาหู่หรือมูเซอ ตะอ้าง และไทยใหญ่ ซึ่งแต่ละกลุ่มมีประวัติศาสตร์ ความสัมพันธ์ทางการเมือง และพื้นที่อิทธิพลแตกต่างกัน
โดยชาติพันธุ์หลายกลุ่มบริเวณชายแดนจีน–เมียนมาเคยมีความเชื่อมโยงทางภาษา วัฒนธรรม และการเมืองกับจีนมาเป็นเวลานาน ก่อนที่การกำหนดเขตแดนในยุคอาณานิคมอังกฤษจะทำให้พื้นที่เหล่านี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของพม่า ซึ่งการกำหนดเส้นเขตแดนดังกล่าวไม่ได้ทำให้ความสัมพันธ์ทางชาติพันธุ์และอิทธิพลของจีนสิ้นสุดลง แต่กลับสร้างความซับซ้อนทางการเมือง เพราะประชาชนบางกลุ่มยังคงมีความผูกพันกับจีน ขณะที่ในทางกฎหมายระหว่างประเทศ พื้นที่ดังกล่าวเป็นดินแดนของเมียนมา
“การเข้าใจปัญหาเหมืองแร่ชายแดนจำเป็นต้องเข้าใจโครงสร้างอำนาจของแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์ ไม่สามารถมองว่าเมียนมามีรัฐบาลกลางเพียงฝ่ายเดียวที่ควบคุมทุกพื้นที่ได้”
และอีกประเด็นสำคัญคือประวัติศาสตร์การเมืองเมียนมาหลังสิ้นสุดยุคอาณานิคม มีการทำข้อตกลงปางโหลง (Panglong Agreement) ปี 1947 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการจัดความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์และการก่อตั้งสหภาพพม่า โดยประเด็นสิทธิในการแยกตัวหลังได้รับเอกราชเป็นหนึ่งในปัจจัยที่นำไปสู่ความขัดแย้งระหว่างรัฐบาลกลางกับกลุ่มชาติพันธุ์ และเชื่อมโยงกับการยึดอำนาจของนายพลเนวินในปี 1962 นับจากนั้น ความพยายามรักษาเอกภาพของประเทศและข้อเรียกร้องเรื่องการปกครองตนเองกลายเป็นปมขัดแย้งที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง
ทรัพยากรแร่ที่กลายเป็นทุนในการทำสงคราม
สงครามที่ยืดเยื้อทำให้แต่ละกลุ่มชาติพันธุ์จำเป็นต้องมีกองกำลังของตนเอง เพื่อปกป้องพื้นที่และต่อรองอำนาจกับรัฐบาลกลาง สิ่งที่เชื่อมโยงกับปัญหาเหมืองแร่คือ เมื่อการสู้รบยังดำเนินต่อไป กองกำลังชาติพันธุ์ย่อมต้องการเงินสำหรับจัดหาอาวุธ ยุทโธปกรณ์ และรักษาอำนาจในพื้นที่ ซึ่งทรัพยากรธรรมชาติกลายเป็นแหล่งรายได้สำคัญ
โดย อ.ทรงฤทธิ์ บอกว่า ในอดีต เศรษฐกิจของกองกำลังติดอาวุธบางกลุ่มในรัฐฉานเกี่ยวข้องกับการค้ายาเสพติด และสามารถจัดหาอาวุธจำนวนมาก แต่ต่อมา เมื่อความต้องการทรัพยากรแร่ธาตุในตลาดโลกเพิ่มสูงขึ้น โดยเฉพาะแร่หายาก หรือ Rare Earth ซึ่งเกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมเทคโนโลยีสมัยใหม่ พื้นที่รัฐฉานและดินแดนชายแดนเมียนมาจึงมีความสำคัญเชิงเศรษฐกิจมากขึ้น กลุ่มชาติพันธุ์ที่ครอบครองพื้นที่อุดมด้วยแร่จึงสามารถนำทรัพยากรไปขายให้ผู้ลงทุนหรือผู้รับซื้อ เพื่อนำรายได้มาสนับสนุนกองกำลังของตนเอง
สถานการณ์ดังกล่าวทำให้เกิดวงจรผลประโยชน์ระหว่างการทำเหมืองแร่ รายได้จากทรัพยากร และการจัดซื้ออาวุธ โดยทรัพยากรแร่ในพื้นที่กลุ่มชาติพันธุ์ เป็นแหล่งสร้างรายได้ให้ผู้ครอบครองพื้นที่ ผู้ลงทุนและผู้รับซื้อแร่จากจีน ได้รับวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมและห่วงโซ่อุปทาน ส่วนรายได้จากการขายแร่ถูกนำไปสนับสนุนกองกำลังและจัดซื้ออาวุธ และเมื่อความขัดแย้งยังดำเนินต่อไป ก็ทำให้เกิดแรงจูงใจในการหารายได้จากทรัพยากรอย่างต่อเนื่อง
เกมการเมืองจีนในพื้นที่ชายแดนเมียนมา
อ.ทรงฤทธิ์ ตั้งข้อสังเกตว่า จีนเป็นผู้มีอิทธิพลสำคัญต่อเศรษฐกิจและการเมืองในพื้นที่ชายแดนเมียนมา เนื่องจากมีความสัมพันธ์กับกลุ่มชาติพันธุ์มายาวนาน รวมทั้งมีบทบาทด้านเงินทุน การค้า และการลงทุน ซึ่งจีนมีความได้เปรียบจากการดำเนินนโยบายที่สามารถรักษาความสัมพันธ์กับหลายฝ่ายได้พร้อมกัน ทั้งรัฐบาลกลางเมียนมาและกองกำลังชาติพันธุ์ที่มีอำนาจควบคุมพื้นที่ โดยเฉพาะพื้นที่ของกลุ่มว้าและโกก้าง ซึ่งมีความสัมพันธ์ทางประวัติศาสตร์และเศรษฐกิจกับจีนอย่างใกล้ชิด
โดยในมุมมองของ อ.ทรงฤทธิ์ จีนมีความสำคัญต่อห่วงโซ่อุปทานแร่ Rare Earth ของโลกอย่างมาก ซึ่งจีนอาจควบคุมห่วงโซ่อุปทานดังกล่าวถึงประมาณ 90% และความขัดแย้งที่เกิดขึ้นในเมียนมาอาจสร้างผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจแก่ผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับทั้งการซื้อทรัพยากรและการค้าอาวุธ
ทั้งนี้การทำเหมืองที่อาจมีมาตรฐานสิ่งแวดล้อมต่ำ ทำให้สารเคมีและของเสียจากกระบวนการผลิตไหลลงสู่แหล่งน้ำ โดยประเทศปลายน้ำอย่างไทยเป็นฝ่ายรับผลกระทบ และเมื่อเกิดปัญหาสิ่งแวดล้อม ฝ่ายจีนอาจอ้างว่าเหมืองตั้งอยู่ในดินแดนเมียนมา จึงเป็นหน้าที่ของรัฐบาลเมียนมาในการกำกับดูแล ขณะที่รัฐบาลกลางเมียนมาก็อาจไม่มีอำนาจควบคุมพื้นที่ดังกล่าวสถานการณ์นี้ทำให้การแก้ไขปัญหาเกิดช่องว่างด้านความรับผิดชอบระหว่างประเทศ
อ.ทรงฤทธิ์ มองว่า หากรัฐบาลไทยต้องการแก้ปัญหาเหมืองแร่ชายแดนอย่างเป็นรูปธรรม จำเป็นต้องเจรจากับจีนโดยตรง เนื่องจากจีนมีความเชื่อมโยงด้านการลงทุน การซื้อแร่ และอิทธิพลทางเศรษฐกิจต่อกลุ่มชาติพันธุ์บางกลุ่มในเมียนมา หากไทยเจรจากับรัฐบาลกลางเมียนมาเพียงอย่างเดียว อาจไม่สามารถทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่เหมืองได้ เพราะกองทัพเมียนมาไม่ได้ควบคุมพื้นที่ทั้งหมด
ในทางกลับกัน การขอให้กองกำลังชาติพันธุ์หยุดทำเหมืองก็อาจทำได้ยาก เนื่องจากรายได้จากการขายแร่มีความเกี่ยวข้องกับความอยู่รอดและความมั่นคงของกองกำลัง ยิ่งหากความขัดแย้งกับรัฐบาลกลางยังไม่ยุติ กลุ่มชาติพันธุ์อาจไม่มีแรงจูงใจที่จะยกเลิกกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่เป็นแหล่งรายได้สำคัญ
ดังนั้นด้วยเหตุนี้ไทยควรเจรจากับผู้มีอิทธิพลในห่วงโซ่ธุรกิจแร่ โดยเฉพาะจีน ซึ่งอาจมีเครื่องมือทางเศรษฐกิจในการกำหนดเงื่อนไขให้ผู้ประกอบการปรับปรุงมาตรฐานการทำเหมือง ซึ่งข้อเสนอนี้ไม่ได้มุ่งให้จีนสั่งปิดเหมืองทั้งหมด แต่ต้องการให้การทำเหมืองมีระบบป้องกันมลพิษและการบำบัดสารเคมีที่เหมาะสม
ใช้รถไฟความเร็วสูงเป็นไพ่ต่อรองจีน
โดย อ.ทรงฤทธิ์ ยังมีข้อเสนอให้นำโครงการรถไฟความเร็วสูงไทย–จีน และยุทธศาสตร์หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง หรือ Belt and Road Initiative (BRI) มาใช้เป็นเครื่องมือเจรจาต่อรอง เพราะ จีนให้ความสำคัญกับการพัฒนาโครงข่ายคมนาคมและการเชื่อมต่อทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศ โดยเฉพาะเส้นทางรถไฟจากคุนหมิง ผ่านลาว ไทย และต่อไปยังประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประเทศไทยจึงมีความสำคัญทางภูมิศาสตร์ เพราะเป็นจุดเชื่อมต่อที่จะทำให้โครงข่ายรถไฟจากจีนสามารถขยายลงไปทางตอนใต้ของภูมิภาคได้
ยกตัวอย่างการเจรจาโครงการรถไฟความเร็วสูงในสมัยรัฐบาล พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ซึ่งมีการเจรจารูปแบบการลงทุนและการถ่ายทอดเทคโนโลยีกับจีน ดังนั้นการที่ไทยสามารถกำหนดเงื่อนไขโครงการและจังหวะการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานได้ แสดงให้เห็นว่าประเทศไทยมีอำนาจต่อรองกับจีนมากกว่าที่หลายฝ่ายเข้าใจ
ดังนั้น หากรัฐบาลไทยนำประเด็นการเชื่อมต่อรถไฟความเร็วสูงมาใช้ประกอบการเจรจา ก็อาจสามารถผลักดันให้จีนเข้ามามีบทบาทแก้ปัญหามลพิษจากเหมืองแร่ชายแดนได้ โดยไทยไม่จำเป็นต้องเรียกร้องให้จีนยุติการซื้อแร่ Rare Earth แต่ควรเรียกร้องให้จีนกำหนดมาตรฐานสิ่งแวดล้อมแก่กิจการที่อยู่ในห่วงโซ่อุปทานของตน โดยเฉพาะการจัดการน้ำเสีย การบำบัดสารเคมี การควบคุมของเสียจากเหมือง และการป้องกันไม่ให้มลพิษไหลลงแม่น้ำที่เชื่อมต่อกับประเทศไทย
และนอกเหนือจากการเจรจาระหว่างประเทศ อ.ทรงฤทธิ์ ยังเสนอให้รัฐบาลไทยตรวจสอบเส้นทางการส่งออกและขนส่งสารเคมีที่อาจถูกนำไปใช้ในกิจกรรมผิดกฎหมายหรือสร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมบริเวณชายแดน โดยตั้งข้อสังเกตว่ามีสารเคมีตั้งต้นบางประเภทที่อาจถูกลำเลียงผ่านประเทศไทยไปยังพื้นที่ชายแดน ในทำนองเดียวกัน สารเคมีที่ใช้ในกระบวนการทำเหมืองก็อาจมีเส้นทางขนส่งผ่านพื้นที่ไทย ดังนั้นหากไทยสามารถควบคุมการนำเข้า ส่งออก และการเคลื่อนย้ายสารเคมีบางประเภทได้ เหตุใดจึงไม่เพิ่มมาตรการตรวจสอบการขนส่งไปยังพื้นที่เสี่ยง
วิกฤตแม่น้ำโขง โยงถึงความมั่นคงด้านอาหาร
อ.ทรงฤทธิ์ ยังให้ความสำคัญกับผลกระทบระยะยาวจากปัญหาสารหนูและสารเคมีปนเปื้อน โดยเฉพาะต่อระบบนิเวศและความมั่นคงด้านอาหารของประชาชนในลุ่มน้ำโขง เนื่องจากแม่น้ำโขงเป็นแหล่งทรัพยากรประมงน้ำจืดที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อประชาชนจำนวนมาก ทั้งด้านอาหาร รายได้ และวิถีชีวิต โดยปริมาณปลาที่จับขึ้นมาได้ประมาณ 2,000 ล้านตัน และผลผลิตข้าวในพื้นลุ่มน้ำโขงหล่อเลี้ยงคนอีกกว่า 600 ล้านคน หากเกิดปัญหาการปนเปื้อนสารเคมีอย่างต่อเนื่อง อาจสร้างผลกระทบหลายระดับ เริ่มตั้งแต่ความปลอดภัยของน้ำที่ใช้ในครัวเรือน ไปจนถึงภาคเกษตรกรรมและประมง
เกษตรกรที่ใช้น้ำจากแม่น้ำในการเพาะปลูกอาจเผชิญความกังวลเรื่องสารปนเปื้อน ขณะที่ผู้บริโภคอาจไม่มั่นใจในความปลอดภัยของผัก ผลผลิตทางการเกษตร และสัตว์น้ำจากพื้นที่เสี่ยง ในส่วนของการประมงพื้นบ้าน ปัญหาอาจไม่จำกัดอยู่เพียงความปลอดภัยทางอาหาร แต่รวมถึงผลกระทบทางเศรษฐกิจ หากผู้บริโภคลดการซื้อปลาเพราะขาดความเชื่อมั่น แม้ผลิตภัณฑ์บางชนิดอาจไม่ได้มีสารปนเปื้อนเกินมาตรฐาน แต่ความกังวลของตลาดก็อาจสร้างความเสียหายต่อผู้ประกอบอาชีพประมงและเกษตรกรได้
และอาจเชื่อมโยงสถานการณ์นี้กับการผลิตและส่งออกข้าว โดยมองว่าหากปัญหาความปลอดภัยของน้ำขยายวงกว้าง อาจส่งผลต่อความเชื่อมั่นในสินค้าเกษตรจากพื้นที่ลุ่มน้ำโขง
จับตาเหมืองแร่ในลาว
อย่างไรก็ตามแหล่งกำเนิดมลพิษในแม่น้ำโขงอาจมีมากกว่าหนึ่งประเทศ โดย อ.ทรงฤทธิ์ อธิบายว่า แม่น้ำสายและแม่น้ำรวกมีความเชื่อมโยงกับแม่น้ำโขง จึงมีความเป็นไปได้ที่มลพิษจากพื้นที่ต้นน้ำจะเคลื่อนย้ายผ่านระบบแม่น้ำไปยังพื้นที่ปลายน้ำ แต่เมื่อเกิดความผิดปกติของสัตว์น้ำหรือข้อสงสัยเรื่องสารปนเปื้อนในพื้นที่จังหวัดเลย ไม่ควรสรุปทันทีว่ามลพิษทั้งหมดมีต้นทางจากเหมืองในเมียนมา เนื่องจากระหว่างทางมีระยะทางและกระบวนการทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับการเจือจาง การไหล และการสะสมของตะกอน
อ.ทรงฤทธิ์ จึงเสนอให้ตรวจสอบกิจกรรมเหมืองแร่ในประเทศลาวด้วย เพราะลาวมีแหล่งทำเหมืองและแม่น้ำสาขาที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขงกว่า 15 สาย โดยเฉพาะบริเวณจังหวัดเลยและพื้นที่ใกล้เคียง ซึ่งควรพิจารณาแหล่งกำเนิดมลพิษจากแม่น้ำสาขาในลาวควบคู่ไปกับต้นน้ำจากเมียนมา
แต่อย่างไรก็ตามกรณีพบปลามีตุ่มผิดปกตินั้น อ.ทรงฤทธิ์ มองว่าความเป็นไปได้ที่ความผิดปกติของปลาอาจเกี่ยวข้องกับโรคหรือปรสิต โดยเสนอข้อสังเกตว่าหากปลาได้รับผลกระทบจากสารเคมี อาจทำให้ร่างกายอ่อนแอและเกิดโรคแทรกซ้อนได้ง่ายขึ้น
"เราไม่ได้ไปต่อรองให้คุณ(จีน)หยุด แต่ให้คุณทำให้มีมาตรฐานเหมือนในบ้านคุณ ไม่ใช่ว่าทำยังไงก็ได้แล้วกระทบคนอื่น อย่างนี้เขาไม่เรียกเพื่อนบ้าน ไม่เรียกหุ้นส่วนยุทธศาสตร์ ไม่เรียกว่าเหมือนคนในครอบครัวเดียวกัน ที่บอกว่าไทยกับจีนเป็นพี่น้องกันแบบนี้ไม่ใช่แล้ว อันนี้พี่ฆ่าน้อง" อ.ทรงฤทธิ์ กล่าว