รู้จักวิธีปฐมพยาบาล...เมื่อสัมผัสกับแมงกะพรุนกล่อง

แมงกะพรุนกล่อง (Box jellyfish) หรือต่อทะเล (Sea wasp) เป็นแมงกะพรุนที่มีพิษร้ายแรงที่สุด เมื่อเปรียบเทียบกับแมงกะพรุนชนิดอื่นๆ หากใครเผลอไปสัมผัสกับเจ้าแมงกะพรุนกล่องก็มีอันตรายถึงแก่ชีวิตได้ ช่วงที่มักพบเจอ แมงกะพรุนกล่องส่วนใหญ่จะอยู่ในช่วงฤดูฝน (ช่วงเดือนสิงหาคม-กันยายนนี้) และในประเทศไทย สามารถพบแมงกระพรุนกล่องที่มีพิษร้ายแรงได้เกือบทุกจังหวัดชายทะเล ทั้งฝั่งอ่าวไทย และฝั่งอันดามัน

เตือนภัย พิษร้ายจากแมงกะพรุน

ลักษณะของแมงกะพรุนกล่อง 
แมงกระพรุนกล่อง จัดเป็นสัตว์ทะเลจำพวกที่ไม่มีกระดูสันหลัง มีลักษณะโปร่งใส หรือมีสีฟ้าอ่อน น้ำตาลอ่อน ชมพู หรือไม่มีสี จึงทําให้สังเกตได้ยากเวลาอยู่ในน้ำรูปร่างคล้ายลูกบาศก์ คล้ายร่ม หรือระฆังควํ่า มี ขนาดแตกต่างกันไป แต่ละมุมของตัวสี่เหลี่ยมจะมีขายื่นออกมาก่อนจะแตกเป็นหนวด อาจมีหนวดมากถึง 15 เส้น แต่ละเส้นยาวได้ถึง 3 เมตร หนวดสามารถยืดออกไปได้ไกลเพื่อปล่อยกะเปาะซึ่งมีเข็มพิษ (nematocyst) ออกมาจับกินปลาและสัตว์น้ำขนาดเล็กเป็นอาหาร แมงกะพรุนยิ่งมีขนาดตัวใหญ่จะยิ่งมีพิษมาก เพราะมีจํานวนของกะเปาะที่ภายในมีสารพิษบรรจุอยู่จํานวนมากกว่า มีดวงตาเกาะกลุ่มกัน 4 กลุ่ม ว่ายน้ำได้เร็ว และสามารถเคลื่อนที่แบบพุ่งตัวขึ้นสู่บนผิวน้ำได้อย่างรวดเร็วถึง 5 ฟุตต่อวินาที

 

แมงกะพรุนกล่องสามารถจำแนกได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่
    1. ชนิดมีหนวดหลายเส้น - มีหนวดแบบแตกแขนงอาจมีได้มากถึง 60 เส้น มีถุงกระเพาะอาหาร (gastric saccules) มักพบบริเวณชายฝั่งทะเลน้ำตื้นระดับเอวหรือระดับเข่า ในบริเวณที่เป็นอ่าวและพื้นทะเลเป็นทราย ไม่มีแนวปะการังหรือแนวหิน โดยเฉพาะบริเวณหาดทรายใกล้ป่าชายเลนและปากแม่น้ำ พบได้ทุกฤดูแต่มักพบบ่อยในช่วงเดือนที่มีอากาศค่อนข้างร้อน 

    2. ชนิดมีหนวดเส้นเดียว – หนวดแต่ละเส้นไม่มีการแตกแขนง ส่วนใหญ่ไม่มีถุงกระเพาะอาหาร พบได้ทุกฤดู ทุกพื้นที่ และทุกสภาวะอากาศ ส่วนใหญ่พบตามชายหาด แนวหินโสโครก ตามเกาะหรือบริเวณทะเลเปิด โดยเฉพาะในช่วงที่มีลมอ่อน ๆ พัดเข้าหาฝั่ง ในเดือนที่มีอากาศค่อนข้างร้อน 

สำหรับพิษของแมงกะพรุน จะมีผลต่อระบบประสาทในร่างกาย หลักๆ 3 ระบบ ได้แก่ ระบบหัวใจและหลอดเลือด หากได้รับพิษเยอะจะทำให้หัวใจหยุดเต้นได้ภายใน 2-5 นาที และมีต่อระบบประสาท ทำให้หมดสติได้ ส่วนผลต่อระบบผิวหนังทำให้เป็นรอยไหม้

 

วิธีปฏิบัติตัวเมื่อสงสัยหรือสัมผัสกับแมงกะพรุนกล่อง 

1. นำผู้บาดเจ็บขึ้นจากน้ำ และต้องคำนึงว่าผู้ช่วยเหลือจะต้องปลอดภัยจากแมงกะพรุน

2. ตัดเสื้อผ้าออก เพื่อลดบริเวณที่สัมผัสพิษ

3. เรียกให้คนช่วยและเรียกรถพยาบาล

4. แนะนำให้ผู้บาดเจ็บอยู่นิ่งๆ ระวังและป้องกันไม่ให้ผู้อื่นสัมผัส หรือขัดถูบริเวณที่สัมผัสสายหนวดแมงกะพรุน

5. บริเวณที่สัมผัสถูกแมงกะพรุน
     - บริเวณร่างกาย ให้ราดด้วยน้ำส้มสายชูที่ใช้กันตามครัวเรือน (ความเข้มข้น ร้อยละ 4-6) ต่อเนื่องอย่างน้อย 30 วินาที ซึ่งน้ำส้มสายชูจะหยุดยั้งไม่ให้กะเปาะพิษยิงเข็มพิษจึงไม่ได้ลดอาการปวด แต่ป้องกันไม่ให้ผู้บาดเจ็บได้รับพิษเพิ่มขึ้น ในกรณีที่ไม่มีน้ำส้มสายชูในบริเวณนั้น อาจใช้น้ำอัดลมแทน แต่ประสิทธิภาพจะไม่ดีเท่ากับน้ำส้มสายชู แ
    - บริเวณตา ให้ใช้น้ำเกลือปราศจากเชื้อ NSS. 0.9% ล้างตาอย่างต่อเนื่องนาน 15-30 นาที 

6. ไม่ควรใช้น้ำจืด  เหล้าขาว หรือน้ำปัสสาวะเนื่องจากจะกระตุ้นการยิงเข็มพิษเพิ่มขึ้น

7. คีบเอาหนวดแมงกะพรุนและเยื่อเมือกที่ติดตามตัวผู้บาดเจ็บออกภายหลังจากราดด้วยน้ำส้มสายชูแล้ว โดยขั้นตอนนี้ต้องใช้ความระมัดระวัง

8. ใช้น้ำแข็งประคบบริเวณที่ได้รับบาดเจ็บ เพื่อบรรเทาอาการเจ็บปวดเบื้องต้น

9. ถ้าผู้บาดเจ็บหมดสติ ไม่หายใจ หรือไม่มีชีพจร ให้ทำการช่วยฟื้นคืนชีพตามหลัก CPR ทันที พร้อมโทร 1669 เมื่อเรียกแพทย์ฉุกเฉิน 

สำหรับวิธีป้องกันการสัมผัสกับแมงกะพรุนกล่อง 
    * ห้ามลงเล่นน้ำทะเลหลังฝนตก หรือตอนกลางคืน หรือเล่นนอกทุ่นกั้นแมงกะพรุน 
    * ควรสวมใส่เสื้อผ้าที่รัดกุมในขณะดำน้ำ หรือสวม Wetsuit แขนยาว กางเกงขายาว 

ในส่วนของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช  จะดูแลความปลอดภัยนักท่องเที่ยวด้วยการให้ไลฟ์การ์ดออกลาดตระเวนเพื่อตรวจสอบการแพร่กระจายของแมงกะพรุนกล่องในเขตว่ายน้ำ/เล่นน้ำ เส้นทางพายเรือ และแหล่งท่องเที่ยวทางทะเลทุกแห่ง รวมถึงพื้นที่โดยรอบ เพื่อเฝ้าระวังและป้องกันอันตราย  ทั้งนี้ได้กำชับให้หมั่นตรวจสอบ เฝ้าระวัง จัดเตรียมอุปกรณ์เสาน้ำส้มสายชู ดูแลความปลอดภัยของนักท่องเที่ยว รวมทั้งประชาสัมพันธ์แจ้งเตือนผู้ประกอบ นักท่องเที่ยว และประชาชนในพื้นที่ให้ระมัดระวังเป็นพิเศษอีกด้วย

 

เช็กมาตรการ คลายล็อก กทม. ยังบังคับเข้มงวดคุมโควิด 1 - 30 ก.ย.64

ยังไม่ชัด ร้านอาหารฉีดวัคซีน 2 เข็ม-ตรวจ ATK

อ้างอิงข้อมูล/ภาพ
- คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี ม.มหิดล
- โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาการุณย์       
- งานควบคุมโรค โรงพยาบาลเกาะพงัน
- สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ -สพฉ.1669
- กองเวชศาสตร์ใต้น้ำและการบิน กรมแพทย์ทหารเรือ
- กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง.