จากสถานการณ์การตรวจพบการปนเปื้อนของสารหนูในแม่น้ำจังหวัดเชียงราย ซึ่งสร้างความกังวลเกี่ยวกับคุณภาพน้ำและความปลอดภัยในการอุปโภคบริโภค กรมอนามัยได้เคยเผยแพร่คำแนะนำสำหรับผู้ดูแลระบบประปาและประชาชน เพื่อรับมือกรณีตรวจพบสารหนูในน้ำเกินค่ามาตรฐานน้ำบริโภค โดยกำหนดค่ามาตรฐานสารหนูไว้ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร
สารหนูเป็นโลหะกึ่งโลหะที่สามารถปนเปื้อนในแหล่งน้ำจากธรรมชาติและกิจกรรมของมนุษย์ หากได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกายเป็นเวลานาน อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคมะเร็งและส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้
โดยความเสี่ยงขึ้นอยู่กับปริมาณสารหนูที่ได้รับ ระยะเวลาที่สัมผัส และชนิดของสารหนู ดังนั้น การตรวจสอบคุณภาพน้ำ การเลือกวิธีกำจัดสารหนูที่เหมาะสม ตลอดจนการใช้น้ำอย่างถูกต้อง จึงเป็นเรื่องสำคัญที่ทั้งผู้ดูแลระบบประปาและประชาชนควรให้ความใส่ใจ
สารหนูในน้ำมีกี่ชนิด ทำไมจึงกำจัดได้ยาก?
กรมอนามัยอธิบายว่า สารหนูในน้ำแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบหลัก ได้แก่
- สารหนู 3 (Arsenic III) เป็นสารหนูที่กำจัดได้ยากกว่าสารหนู 5 จึงต้องผ่านกระบวนการออกซิไดซ์เพื่อเปลี่ยนให้เป็นสารหนู 5 ก่อน จึงจะสามารถกำจัดได้อย่างมีประสิทธิภาพ
- สารหนู 5 (Arsenic V) เป็นรูปแบบที่สามารถกำจัดด้วยกระบวนการบำบัดน้ำได้ง่ายกว่าเมื่อเทียบกับสารหนู 3
การตรวจจำแนกชนิดของสารหนูมีค่าใช้จ่ายสูงกว่าการตรวจสารหนูทั่วไป ผู้ดูแลระบบประปาจึงควรพิจารณาวิธีบำบัดให้เหมาะสมกับคุณภาพน้ำและลักษณะการปนเปื้อน
วิธีเปลี่ยนสารหนู 3 ให้เป็นสารหนู 5
การออกซิไดซ์เป็นขั้นตอนสำคัญในการกำจัดสารหนู 3 โดยใช้สารที่มีฤทธิ์ออกซิไดซ์ ซึ่งเป็นสารที่ทำให้เกิดการถ่ายโอนอิเล็กตรอนและเปลี่ยนสถานะทางเคมีของสารหนู ตัวอย่างสารที่ใช้ ได้แก่
- คลอรีนเหลว
- ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์
- โอโซน
ในบรรดาสารเหล่านี้ คลอรีนเป็นสารที่หาได้ง่ายและมีการใช้งานในระบบประปาอย่างแพร่หลาย นอกจากนี้ เหล็กและแมงกานีสยังเป็นปัจจัยที่ขัดขวางกระบวนการกำจัดสารหนู จึงจำเป็นต้องกำจัดเหล็กและแมงกานีสออกจากน้ำก่อนเข้าสู่กระบวนการกำจัดสารหนู เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการบำบัด
4 วิธีหลักในการกำจัดสารหนูในน้ำประปากรณีเกิดค่ามาตราฐาน
การกำจัดสารหนูสามารถทำได้หลายวิธี โดยแต่ละวิธีมีข้อดี ข้อจำกัด และความเหมาะสมกับระบบบำบัดน้ำที่แตกต่างกัน ดังนี้
- การแลกเปลี่ยนไอออน (Ion Exchange) เป็นกระบวนการแลกเปลี่ยนสารหนูกับคลอไรด์ผ่านตัวกลางแลกเปลี่ยนไอออน เป็นวิธีที่เหมาะสำหรับนำมาใช้ในระบบประปา
- รีเวอร์สออสโมซิส (Reverse Osmosis: RO) เป็นระบบบำบัดน้ำที่ใช้เยื่อกรองในการแยกสิ่งปนเปื้อน เหมาะสำหรับการบำบัดน้ำเฉพาะที่หรือเฉพาะจุด โดยต้องกำจัดเศษตะกอนดินและทรายออกจากน้ำก่อนเข้าสู่ระบบ RO ระบบ RO ไม่เหมาะกับการกำจัดสารหนู 3 โดยตรง จึงต้องพิจารณาการปรับสภาพน้ำหรือใช้กระบวนการออกซิไดซ์ร่วมด้วย
- การใช้สารดูดซับ เช่น อะลูมินากัมมันต์ (Activated Alumina) เป็นการใช้วัสดุที่มีคุณสมบัติในการดูดซับสารหนูออกจากน้ำ แต่ไม่เหมาะกับการกำจัดสารหนู 3 และประสิทธิภาพการบำบัดขึ้นอยู่กับค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) ของน้ำ บางกรณีจำเป็นต้องปรับค่า pH ให้เหมาะสมก่อนเข้าสู่กระบวนการ
- การใช้ตัวกรองแบบสารดูดซับร่วมกับสารออกซิไดซ์ สำหรับน้ำที่มีสารหนู 3 การกำจัดอย่างมีประสิทธิภาพจำเป็นต้องใช้สารตัวกลางดูดซับร่วมกับสารออกซิไดซ์ เพื่อเปลี่ยนสารหนู 3 ให้เป็นสารหนู 5 ก่อนเข้าสู่กระบวนการดูดซับ
ทั้งนี้ การเลือกวิธีบำบัดควรพิจารณาจากผลตรวจคุณภาพน้ำ ชนิดของสารหนู และความเหมาะสมของระบบประปา ไม่ควรเลือกใช้เครื่องกรองน้ำเพียงจากความละเอียดของไส้กรองเท่านั้น
ประชาชนควรใช้น้ำอย่างไร หากพบสารหนูเกินมาตรฐาน?
กรมอนามัยแนะนำว่า หากตรวจพบสารหนูในน้ำเกินค่ามาตรฐาน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ประชาชนควรปรับวิธีใช้น้ำให้เหมาะสม โดยเฉพาะการดื่มและการประกอบอาหาร ซึ่งเป็นช่องทางสำคัญที่ทำให้สารหนูเข้าสู่ร่างกาย
คำแนะนำเบื้องต้นมีดังนี้
- การดื่มน้ำ: ควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำจากแหล่งที่พบสารหนูเกินมาตรฐาน และเลือกดื่มน้ำบรรจุขวดหรือน้ำจากแหล่งที่มั่นใจว่าปลอดภัย
- การประกอบอาหาร: ห้ามนำน้ำที่ปนเปื้อนสารหนูเกินมาตรฐานมาใช้หุงข้าว ทำอาหาร หรือล้างผักและผลไม้
- การใช้น้ำในครัวเรือน: ควรพิจารณาระดับสารหนูในน้ำก่อนนำมาใช้อาบน้ำ แปรงฟัน หรือล้างจาน โดยเฉพาะกรณีที่พบการปนเปื้อนในระดับสูง
- การติดตั้งเครื่องกรองน้ำ: หากจำเป็นต้องใช้น้ำจากแหล่งที่มีสารหนูปนเปื้อน ควรเลือกเครื่องกรองที่มีประสิทธิภาพในการกำจัดสารหนูโดยเฉพาะ และผ่านการรับรองตามมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง
นอกจากนี้ ควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำจากแหล่งที่ปนเปื้อนเป็นประจำ โดยเฉพาะเด็กและหญิงตั้งครรภ์ เนื่องจากเด็กมีน้ำหนักตัวน้อย จึงอาจได้รับสารหนูในปริมาณสูงเมื่อเทียบกับน้ำหนักตัว ขณะที่สารหนูสามารถผ่านทางรกไปยังทารกได้ และอาจพบในน้ำนมแม่
เครื่องกรองน้ำ RO ช่วยกำจัดสารหนูได้หรือไม่?
เครื่องกรองน้ำระบบ RO (Reverse Osmosis) เป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่ใช้แยกสิ่งปนเปื้อนออกจากน้ำ รวมถึงสารโลหะหนักบางชนิด สามารถกรองสารขนาดเล็กได้ละเอียดถึง 0.0001 ไมครอน และคุณภาพน้ำสะอาด บริสุทธิ์ถึง 99.999% กำจัด สี กลิน รส ความกระด้าง สารโลหะ หนัก เชื้อไวรัส แบคทีเรีย แร่ธาตุ และน้ำเค็ม แต่ประสิทธิภาพในการกำจัดสารหนูขึ้นอยู่กับรูปแบบของสารหนูและคุณภาพน้ำก่อนเข้าสู่ระบบ
ตามคำแนะนำของกรมอนามัย ระบบ RO เหมาะสำหรับการบำบัดน้ำเฉพาะจุด โดยต้องกำจัดตะกอนดินและทรายก่อนเข้าสู่เครื่องกรอง และมีข้อจำกัดในการกำจัดสารหนู 3 ดังนั้น หากน้ำมีสารหนู 3 จำเป็นต้องผ่านกระบวนการออกซิไดซ์ก่อน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการกำจัด
สำหรับผู้ที่ต้องการติดตั้งเครื่องกรองน้ำ ควรพิจารณาคุณสมบัติและผลการทดสอบประสิทธิภาพในการลดสารหนูของเครื่องกรองรุ่นนั้นโดยตรง รวมถึงตรวจสอบมาตรฐานการรับรอง เช่น NSF/ANSI 53 หรือมาตรฐานอื่นที่ระบุการลดสารหนูไว้อย่างชัดเจน ไม่ควรพิจารณาจากคำโฆษณาว่าสามารถกรองได้ละเอียดเพียงอย่างเดียว
การดูแลรักษาเครื่องกรองน้ำให้มีประสิทธิภาพ
นอกจากการเลือกเครื่องกรองที่เหมาะสมแล้ว การดูแลรักษาและเปลี่ยนสารกรองตามกำหนดก็เป็นสิ่งสำคัญ โดยแนวทางการดูแลเครื่องกรองที่มีสารกรองหลายชนิด ได้แก่
- เปลี่ยนใส้กรอง PP ทุก 3 - 6 เดือน หรืออัตราไหลของน้ำลดลง
- เปลี่ยนใส้กรองคาร์บอน ทุก 1 ปี
- เปลี่ยนใส้กรองเรซิน ทุก 1 ปี
- เปลี่ยนใส้กรองเซรามิคทุก 1 - 1 ปีครึ่ง
- เปลี่ยนเมมเบรน RO ตามที่ ผู้ผลิตกำหนด หรืออัตราไหลของน้ำลดลง
หมายเหตุ : ระยะเวลาการเปลี่ยน ขึ้นอยู่กับอัตราการไหล และปริมาณน้ำดิบที่ใช้
ทั้งนี้ ระยะเวลาการล้างและเปลี่ยนสารกรองต้องยึดตามชนิดของสารกรอง คู่มือเครื่อง และคำแนะนำของผู้ผลิต เนื่องจากเครื่องกรองแต่ละรุ่นมีข้อกำหนดแตกต่างกัน การปนเปื้อนของสารหนูในแหล่งน้ำเป็นปัญหาที่ต้องอาศัยการจัดการอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การตรวจสอบคุณภาพน้ำ การเลือกเทคโนโลยีบำบัดที่เหมาะสม ไปจนถึงการติดตามคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง
สำหรับประชาชน สิ่งสำคัญที่สุดคือไม่ควรใช้น้ำที่ตรวจพบสารหนูเกินมาตรฐานมาดื่มหรือประกอบอาหาร และควรเลือกใช้น้ำจากแหล่งที่ปลอดภัยจนกว่าจะมีผลตรวจยืนยันว่าคุณภาพน้ำกลับมาอยู่ในเกณฑ์ที่กำหนด เพราะน้ำสะอาดไม่ได้หมายถึงน้ำที่ใส ไร้สี หรือไม่มีกลิ่นเท่านั้น แต่ต้องเป็นน้ำที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพและปราศจากสารปนเปื้อนในระดับที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพด้วย
ข้อมูลจาก : กรมอนามัย1 , กรมอนามัย2 และ สำนักสุขาภิบาลอาหารและน้ำ กรมอนามัย