ทนพ.ภาคภูมิ เดชหัสดิน นักเทคนิคการแพทย์ชื่อดัง เจ้าของแฟนเพจ หมอแล็บแพนด้า โพสต์ข้อความระบุ กรณีตรวจพบสารหนูในร่างกายต้องกังวลแค่ไหน? โดยระบุว่าการตรวจพบสารหนูในร่างกายสูงอาจทำให้หลายคนกังวล แต่ไม่จำเป็นต้องตกใจทันที เพราะการตรวจในห้องปฏิบัติการทั่วไปส่วนใหญ่มักเป็นการตรวจหา “สารหนูรวม” (Total Arsenic) ซึ่งนับรวมทั้งสารหนูชนิดที่มีพิษสูงและชนิดที่มีพิษต่ำมาก จึงต้องพิจารณาว่าสารหนูที่ตรวจพบเป็นชนิดใดก่อนประเมินความเสี่ยงต่อสุขภาพ
สารหนูมี 2 กลุ่มหลัก แตกต่างกันอย่างไร?
สารหนูแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ สารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic) และสารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic) ซึ่งมีระดับความเป็นพิษแตกต่างกัน
สารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic)
- สารหนูชนิดนี้พบได้บ่อยในสัตว์น้ำและอาหารทะเล เช่น ปลา กุ้ง หอย ปู ปลาหมึก และสาหร่าย ตัวอย่างสารหนูอินทรีย์ที่พบบ่อย ได้แก่ อาร์เซโนเบเทน (Arsenobetaine) และอาร์เซโนโคลีน (Arsenocholine) โดยทั่วไปสารหนูกลุ่มนี้มีความเป็นพิษต่ำมาก ไม่ใช่ชนิดที่น่ากังวลเท่าสารหนูอนินทรีย์ และร่างกายสามารถขับออกทางปัสสาวะได้ค่อนข้างเร็ว ภายในประมาณ 48 ชั่วโมงหลังกินอาหารที่มีสารหนูชนิดนี้
สารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic)
- สารหนูชนิดนี้เป็นกลุ่มที่น่ากังวลมากกว่า เนื่องจากมีความเป็นพิษสูงกว่า โดยเฉพาะเมื่อได้รับซ้ำ ๆ หรือได้รับอย่างต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพหลายด้าน
- ผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่ ผิวหนังคล้ำผิดปกติ ผิวหนังหนาขึ้น อาการชาปลายมือปลายเท้า และความเสียหายต่อระบบประสาท รวมถึงอาจส่งผลกระทบต่อตับ ไต และหัวใจ นอกจากนี้ยังเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด มะเร็งกระเพาะปัสสาวะ ตลอดจนโรคหัวใจและหลอดเลือด
แหล่งที่อาจพบสารหนูอนินทรีย์
- น้ำบาดาลหรือแม่น้ำที่มีการปนเปื้อน
- พื้นที่ใกล้เหมืองแร่และโรงงานอุตสาหกรรม
- ดินที่ปนเปื้อน ซึ่งอาจส่งผลต่อข้าวหรือพืชผักบางชนิด
- ยาสมุนไพรที่ไม่ได้มาตรฐานและยาหม้อ
- สารเคมีจากโรงงานอุตสาหกรรมบางประเภท
- กินอาหารทะเลก่อนตรวจ อาจทำให้ค่าสารหนูสูงได้
หากรับประทานอาหารทะเลหรือสาหร่ายภายในประมาณ 1–2 วันก่อนเก็บตัวอย่างปัสสาวะ ค่าสารหนูรวมที่ตรวจพบอาจสูงขึ้นได้ เนื่องจากอาหารทะเลมีสารหนูอินทรีย์ ซึ่งโดยทั่วไปมีความเป็นพิษต่ำและสามารถขับออกทางปัสสาวะได้ค่อนข้างเร็วดังนั้น การพบค่าสารหนูรวมสูงจึงไม่ได้หมายความว่าร่างกายได้รับสารหนูชนิดที่มีพิษสูงเสมอไป
วิธีแยกให้ชัด ตรวจพบสารหนูชนิดไหน?
หากผลตรวจพบค่า Total Arsenic สูง แพทย์อาจพิจารณาส่งตรวจเพิ่มเติมด้วยวิธี Arsenic Speciation หรือการแยกชนิดสารหนู เพื่อประเมินว่ามีสารหนูอนินทรีย์ซึ่งมีความเป็นพิษสูงอยู่ในระดับที่น่ากังวลหรือไม่ โดยทั่วไปการตรวจสารหนูมักใช้ตัวอย่างปัสสาวะ เนื่องจากสารหนูถูกขับออกจากร่างกายผ่านทางปัสสาวะเป็นหลัก และเหมาะสำหรับประเมินการได้รับสารหนูในช่วงไม่กี่วันที่ผ่านมา
ห้องปฏิบัติการไม่ได้ทุกแห่งสามารถตรวจแยกชนิดสารหนูได้ เนื่องจากต้องใช้เครื่องมือและวิธีวิเคราะห์เฉพาะทาง เช่น HPLC-ICP-MS หรือเทคนิคการแยกสารก่อนวัด
ดังนั้น ถ้าเจอค่า “สารหนูรวม” สูง อย่าเพิ่งตกใจ ให้ดูก่อนว่า
- ตรวจเป็น Total Arsenic หรือ Arsenic Speciation
- เพิ่งกินอาหารทะเลหรือสาหร่ายภายใน 1–2 วันก่อนเก็บตัวอย่างหรือไม่
- ถ้ายังไม่ชัด ให้ปรึกษาแพทย์เพื่อพิจารณางดอาหารทะเล 48 ชั่วโมง แล้วตรวจซ้ำ หรือส่งตรวจแบบแยกชนิดสารหนู
การตรวจซ้ำหลังงดอาหารทะเล หรือการตรวจแบบแยกชนิด จะช่วยให้รู้ชัดขึ้นว่าค่าที่สูงนั้นมาจากอาหารทะเล หรือมาจากสารหนูอนินทรีย์ที่มีพิษสูงนั่นเอง