สารหนูอันตรายแค่ไหน? เช็กพิษเฉียบพลัน-เรื้อรัง พร้อมความเสี่ยงมะเร็ง

จากกรณีแม่น้ำสายปนเปื้อนสารหนูสูงกว่าค่ามาตรฐานถึง 28 เท่า สร้างความกังวลให้กับประชาชนในพื้นที่ เนื่องจากสารปนเปื้อนอาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชน โดยเฉพาะหากได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกายผ่านน้ำและอาหารอย่างต่อเนื่อง แม้สารหนูจะพบได้ตามธรรมชาติ แต่การได้รับสารหนูในปริมาณที่เป็นอันตรายอาจก่อให้เกิดพิษทั้งแบบเฉียบพลันและเรื้อรัง รวมถึงเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคร้ายแรงอย่างมะเร็ง มาทำความรู้จักช่องทางการรับสารหนู ผลกระทบต่อสุขภาพ และวิธีป้องกันตัวเองให้ปลอดภัยจากสารพิษชนิดนี้

 

สตริงเกอร์ เชียงราย

สารหนูคืออะไร ?

สารหนู (Arsenic) เป็นธาตุที่พบได้ตามธรรมชาติ เช่น ในแหล่งน้ำ ดิน และแร่ธาตุ รวมถึงพบได้ในโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งสารหนูชนิดอนินทรีย์เป็นสารที่ไม่มีกลิ่นและไม่มีรส สามารถเข้าสู่ร่างกายได้หลายทาง ได้แก่ ทางเดินอาหาร ทางการหายใจ การดูดซึมผ่านผิวหนัง และเยื่อเมือก โดยสารหนูในรูป arsenate และ arsenite สามารถถูกดูดซึมผ่านทางเดินอาหารได้ประมาณ 90%

จากการศึกษาพิษจลนศาสตร์ (Toxicokinetics) ของสารหนู โดยการฉีดสารกัมมันตรังสีไอโซโทปของสารหนู (Radioarsenic isotope: As-74) เข้าทางหลอดเลือดดำ โดยหลังจากสารหนูเข้าสู่ร่างกายแล้ว จะกระจายไปยังเนื้อเยื่อและอวัยวะต่าง ๆ อย่างรวดเร็ว ดังนั้น การตรวจหาระดับสารหนูในเลือดจึงเหมาะสำหรับตรวจในระยะแรกหลังได้รับพิษเฉียบพลันเท่านั้น หลังจากดูดซึมเข้าสู่ร่างกาย สารหนูจะกระจายไปยังอวัยวะต่าง ๆ เช่น ตับ ไต กล้ามเนื้อ และผิวหนัง นอกจากนี้ ยังสามารถผ่านรกไปสู่ทารกในครรภ์ได้ แต่ไม่พบการขับสารหนูออกทางน้ำนม

ข้อมูลจาก กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข  การได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกายอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว โดยเฉพาะผู้ที่สัมผัสสารหนูอย่างต่อเนื่องเป็นเวลานาน

สารหนูเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร?

• ทางปาก (การกินและดื่ม) เกิดจากการรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำที่ปนเปื้อนสารหนู เช่น น้ำจากแหล่งน้ำที่ไม่ได้รับการตรวจสอบคุณภาพ หรืออาหารที่มาจากพื้นที่ปนเปื้อน
• ทางระบบหายใจ มักพบในกลุ่มผู้ปฏิบัติงานในสถานประกอบการที่มีการใช้สารหนูในกระบวนการผลิต หรือผู้ที่อยู่ในบริเวณที่มีฝุ่นหรือสารหนูปนเปื้อนในอากาศ
• ทางผิวหนัง อาจเกิดจากการสัมผัสสารหนูโดยตรง โดยเฉพาะเมื่อสัมผัสสารที่มีความเข้มข้นสูงเป็นเวลานาน หรือมีบาดแผลบริเวณผิวหนัง ทั้งนี้ การดูดซึมสารหนูผ่านผิวหนังโดยทั่วไปน้อยกว่าการรับเข้าสู่ร่างกายทางปากและทางการหายใจ

ผลกระทบต่อสุขภาพจากการได้รับสารหนู

ผลกระทบจากสารหนูขึ้นอยู่กับปริมาณ รูปแบบของสาร และระยะเวลาที่ได้รับ โดยแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะสำคัญ ได้แก่

พิษสารหนูเฉียบพลัน

เกิดจากการได้รับสารหนูในปริมาณสูงภายในช่วงเวลาสั้น ๆ มักส่งผลกระทบต่อระบบทางเดินอาหารเป็นอันดับแรก โดยอาจมีอาการดังนี้

• คลื่นไส้
• อาเจียน
• ปวดท้อง
• ท้องเสียอย่างรุนแรง

หากได้รับสารหนูในปริมาณมาก อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง เช่น ภาวะขาดน้ำ ความดันโลหิตต่ำ หัวใจเต้นผิดจังหวะ และการทำงานของอวัยวะต่าง ๆ ผิดปกติ จึงควรรีบพบแพทย์เมื่อสงสัยว่าได้รับสารหนูในปริมาณสูง

พิษสารหนูเรื้อรัง

เกิดจากการได้รับสารหนูในปริมาณไม่มาก แต่สัมผัสอย่างต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจทำให้เกิดความผิดปกติของร่างกายหลายระบบ เช่น

• ความผิดปกติทางผิวหนัง ผิวหนังมีสีเปลี่ยนแปลงเป็นหย่อม ๆ หรือมีจุดสีคล้ำและสีจางสลับกัน รวมถึงผิวหนังหนาหรือแข็งผิดปกติ โดยเฉพาะบริเวณฝ่ามือและฝ่าเท้า
• ความผิดปกติทางระบบประสาท มีอาการชาหรือเสียวซ่าบริเวณปลายมือและปลายเท้า
• โรคเรื้อรัง การได้รับสารหนูเป็นเวลานานมีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงโรคเบาหวาน

สารหนูเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์

สารหนูอนินทรีย์จัดเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ การได้รับสารหนูเป็นเวลานานอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งหลายชนิด โดยเฉพาะ

• มะเร็งผิวหนัง
• มะเร็งปอด
• มะเร็งกระเพาะปัสสาวะ

ดังนั้น การลดการสัมผัสสารหนูและหลีกเลี่ยงการบริโภคอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อน จึงเป็นแนวทางสำคัญในการลดความเสี่ยงต่อสุขภาพในระยะยาว

วิธีป้องกันและลดความเสี่ยงจากสารหนู

การป้องกันอันตรายจากสารหนูควรเริ่มจากการลดโอกาสสัมผัสสารปนเปื้อน และเลือกใช้น้ำและอาหารจากแหล่งที่ปลอดภัย โดยมีแนวทางปฏิบัติสำคัญดังนี้

• ลดการสัมผัสสารหนู หลีกเลี่ยงการสัมผัสแหล่งน้ำ ดิน หรือสิ่งแวดล้อมที่สงสัยว่ามีสารหนูปนเปื้อน และปฏิบัติตามคำแนะนำของหน่วยงานภาครัฐที่รับผิดชอบอย่างเคร่งครัด โดยเฉพาะผู้ที่อาศัยหรือทำงานในพื้นที่เสี่ยง
• เลือกใช้น้ำที่ปลอดภัย หลีกเลี่ยงการนำน้ำจากแหล่งที่ตรวจพบสารหนูปนเปื้อนมาใช้อุปโภคบริโภค ไม่ว่าจะเป็นการดื่ม การประกอบอาหาร หรือการใช้งานในชีวิตประจำวัน

ควรเลือกใช้น้ำจากแหล่งที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพและได้มาตรฐาน เช่น น้ำประปาที่มีคุณภาพตามเกณฑ์ น้ำดื่มที่ได้รับมาตรฐาน หรือน้ำที่ผ่านระบบกรองที่สามารถกำจัดสารหนูได้อย่างมีประสิทธิภาพและได้รับการตรวจสอบคุณภาพอย่างเหมาะสม

• ผู้ประกอบอาชีพที่เสี่ยงควรใช้อุปกรณ์ป้องกัน ผู้ที่ประกอบอาชีพหรือทำกิจกรรมในพื้นที่เสี่ยง เช่น ชาวประมงและผู้ประกอบกิจกรรมทางน้ำ ควรเพิ่มความระมัดระวังเมื่อต้องสัมผัสแหล่งน้ำที่อาจปนเปื้อนสารหนู โดยมีแนวทางดังนี้
  • หากสัมผัสน้ำที่สงสัยว่าปนเปื้อน ควรรีบล้างร่างกายด้วยน้ำสะอาด
  • สวมอุปกรณ์ป้องกันตนเองตามลักษณะงาน เช่น ถุงมือและรองเท้าบูท
  • หลีกเลี่ยงการนำมือที่อาจปนเปื้อนไปสัมผัสอาหารหรือใบหน้า
  • หากพบความผิดปกติของร่างกาย ควรรีบไปพบแพทย์

ติดตามข้อมูลและสังเกตอาการตนเอง

ติดตามประกาศและผลการตรวจวัดสารปนเปื้อนจากจังหวัดและหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะข้อมูลการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำผิวดิน ตะกอนดิน พืชผัก และสัตว์น้ำในพื้นที่เสี่ยง นอกจากนี้ ควรหมั่นสังเกตความผิดปกติของผิวหนังและร่างกาย หากพบอาการที่น่าสงสัยหรือมีประวัติสัมผัสสารหนู ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการประเมินและตรวจรักษาอย่างเหมาะสม

แม้สารหนูจะเป็นสารพิษที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว แต่เราสามารถลดความเสี่ยงได้ด้วยการหลีกเลี่ยงแหล่งปนเปื้อน เลือกดื่มและใช้น้ำที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพอย่างได้มาตรฐาน รวมถึงติดตามข้อมูลจากหน่วยงานภาครัฐอย่างสม่ำเสมอ เพราะการรู้เท่าทันแหล่งปนเปื้อนและป้องกันการสัมผัสตั้งแต่ต้นทาง เป็นส่วนสำคัญในการดูแลสุขภาพและลดอันตรายจากสารหนูในชีวิตประจำวัน

ข้อมูลจาก : กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข และ ภาควิชาเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น