รุมประจานกลายเป็นเรื่องสนุก? เจาะจิตวิทยาคนบูลลี่ เบื้องหลังกลุ่มแฉออนไลน์

ปรากฏการณ์ LINE OpenChat กลุ่มแฉ ที่วัยรุ่นใช้พื้นที่สนทนาออนไลน์รวมกลุ่มพูดคุย แลกเปลี่ยนข้อมูล และเปิดเผยพฤติกรรมของบุคคลอื่น กำลังกลายเป็นประเด็นที่น่ากังวล หลังพบว่าบางกลุ่มมีการนำเรื่องส่วนตัว ภาพถ่าย ข้อความแชต หรือข้อมูลของเพื่อนและบุคคลที่รู้จักมาเผยแพร่ เพื่อประจาน วิพากษ์วิจารณ์ หรือตัดสินพฤติกรรม จนลุกลามเป็นการกลั่นแกล้งทางไซเบอร์ (Cyberbullying) และเกิดขึ้นในหลายจังหวัด

 

Magnific/DC Studio

สถานการณ์ดังกล่าวทำให้หน่วยงานภาครัฐได้ออกมาตรการรับมือในหลายด้าน ทั้งด้านกฎหมายและสุขภาพจิต โดยทีมข่าว PPTV Online ได้เจาะลึกประเด็นสุขภาพจิตเด็กไทย เพื่อทำความเข้าใจพฤติกรรมการรวมกลุ่มกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์ รวมถึงผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นกับทั้งผู้กระทำและผู้ถูกกระทำ

นพ.วรตม์ โชติพิทยสุนนท์ โฆษกกรมสุขภาพจิต หรือ “หมอแน็ต” ระบุว่า กรมสุขภาพจิตได้ติดตามสถานการณ์ดังกล่าวอย่างต่อเนื่อง และพบว่ามีเด็กและเยาวชนรวมกลุ่มกันจริง โดยพฤติกรรมดังกล่าวอาจนำไปสู่การกลั่นแกล้งทางออนไลน์ที่เพิ่มมากขึ้น ส่งผลให้ผู้ตกเป็นเหยื่อเกิดความอับอาย ความเครียด และอาจพัฒนาไปสู่ปัญหาสุขภาพจิตในระยะยาวได้

ทำไมคนแปลกหน้าถึงรุมเกลียดกันได้?

หมอแน็ตอธิบายว่า การบูลลี่ไม่ได้เกิดจากความเกลียดชังเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับความไม่เท่าเทียมกันทางอำนาจ โดยผู้ที่กลั่นแกล้งผู้อื่นอาจกำลังใช้อำนาจเพื่อสร้างความรู้สึกว่าตนเองเหนือกว่า มีพรรคพวกมากกว่า ร่ำรวยกว่า หรือมีข้อดีและจุดเด่นมากกว่าผู้อื่น จนนำไปสู่การสร้างความเกลียดชังต่อบุคคลอื่น

นอกจากนี้ การแบ่งกลุ่มเป็น “พวกเขา” และ “พวกเรา” ยังเป็นเครื่องมืออย่างหนึ่งที่ผู้กระทำใช้เพื่อแสวงหาผลประโยชน์ ไม่ว่าจะเป็นยอดไลก์ ยอดคอมเมนต์ การได้รับการยอมรับ ความมั่นใจในตัวเองที่เพิ่มขึ้น หรือแม้แต่การได้เอาคืนใครบางคน ซึ่งล้วนเป็นผลประโยชน์ที่ผู้กระทำได้รับจากพฤติกรรมดังกล่าว

ในทางกลับกัน ผู้กระทำมักไม่ได้รับรู้ถึงผลกระทบและความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นกับผู้ถูกกระทำ ประกอบกับการปกปิดตัวตนหรือใช้บัญชีกลุ่มบนโซเชียลมีเดีย ทำให้รู้สึกว่าไม่จำเป็นต้องรับผิดชอบต่อการกระทำของตนเอง และอาจนำไปสู่การทำพฤติกรรมเดิมซ้ำอีก

ตกเป็นเป้าถูกบูลลี่ รับมืออย่างไรไม่ให้ใจพัง?

หมอแน็ตกล่าวว่า ผู้ที่ตกเป็นเหยื่อของการบูลลี่มักรับมือกับสถานการณ์ได้ยาก เนื่องจากบริบทของการกลั่นแกล้งเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม หากถูกบูลลี่นอกหน้าจอ อาจใช้วิธีเดินหนีหรือหลีกเลี่ยงสถานการณ์ได้ แต่ปัจจุบันเด็กและเยาวชนไม่สามารถหลีกหนีโลกออนไลน์ได้ง่าย ๆ เพราะกลายเป็นช่องทางการสื่อสารหลักของคนรุ่นใหม่

ดังนั้น การรับมือด้วยการหลีกหนีเพียงอย่างเดียวอาจไม่ใช่คำตอบ แต่สิ่งสำคัญคือไม่จำเป็นต้องอดทนต่อการถูกกลั่นแกล้ง ควรตั้งสติและเตรียมพร้อมรับมือกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้น โดยมีแนวทางดังนี้

• ถอยออกจากโซเชียลมีเดียชั่วคราว ไม่จำเป็นต้องอ่านข้อความหรือเผชิญหน้ากับความคิดเห็นที่สร้างความเจ็บปวด หากต้องการกลับไปอ่านข้อความ ควรเลือกอ่านในช่วงที่อารมณ์นิ่งและมีสติ พิจารณาอย่างเป็นกลางว่าข้อความเหล่านั้นเป็นเพียงการวิจารณ์ หรือเป็นการจงใจทำร้ายและประจาน
• หักห้ามใจ ไม่ตอบโต้ทันที เมื่อเข้าใจบริบทของเหตุการณ์แล้ว ควรพยายามควบคุมอารมณ์และหลีกเลี่ยงการตอบโต้ในทันที เพื่อไม่ให้สถานการณ์บานปลายหรือขยายวงกว้างมากขึ้น
• ตั้งขอบเขตความปลอดภัยบนแพลตฟอร์ม เช่น ปิดการรับข้อความส่วนตัว บล็อกบัญชีที่เข้ามากลั่นแกล้ง และรายงานบัญชี (Report) ที่มีพฤติกรรมไม่เหมาะสม
• เก็บหลักฐานเมื่อถูกข่มขู่หรือคุกคาม ควรบันทึกหลักฐานให้ชัดเจนและละเอียด เช่น ภาพหน้าจอข้อความ บัญชีผู้ใช้ และรายละเอียดเหตุการณ์ เพื่อใช้ประกอบการดำเนินการทางกฎหมายในขั้นตอนต่อไป
• ปรึกษาคนที่ไว้ใจและขอความช่วยเหลือจากผู้ใหญ่ ไม่ควรรับมือกับปัญหาเพียงลำพัง สามารถพูดคุยกับคนที่ไว้วางใจหรือขอความช่วยเหลือจากผู้ใหญ่ได้ ขณะเดียวกันผู้ใหญ่เองควรใช้เหตุผลมากกว่าอารมณ์ และไม่ตำหนิหรือต่อว่าเด็กที่ตกเป็นเหยื่อ

คนบูลลี่ไม่รู้ตัวจริงหรือ? สำรวจพฤติกรรมก่อนทำร้ายใคร

หมอแน็ตเปิดเผยว่า ในความเป็นจริงผู้กระทำมักไม่รู้ตัวว่ากำลังมีพฤติกรรมกลั่นแกล้งผู้อื่น เนื่องจากมองไม่เห็นเส้นแบ่งระหว่างการหยอกล้อกับการทำร้ายจิตใจ อีกทั้งไม่ได้เห็นผลกระทบที่เกิดขึ้นกับผู้ถูกกระทำ จึงรู้สึกสนุกและคิดว่าเป็นเพียงการล้อเล่น หยอกกันตามปกติ โดยไม่คิดว่าอีกฝ่ายจะรู้สึกอ่อนไหวหรือเจ็บปวดมากขนาดนั้น

หากการกระทำนั้นทำให้บุคคลหนึ่งรู้สึกอ่อนไหวและเจ็บปวด ก็อาจเข้าข่ายพฤติกรรมไซเบอร์บูลลี่ได้ หากรู้ตัวว่ากำลังกลั่นแกล้งผู้อื่น ควรหยุดพฤติกรรมทันที

• หยุดเผยแพร่และลบเนื้อหาทันที ไม่ว่าจะเป็นข้อความ ภาพถ่าย หรือข้อมูลส่วนตัวของผู้อื่นที่นำมาใช้ประจานหรือกลั่นแกล้ง
• รับผิดชอบต่อสิ่งที่ทำ แม้จะมีการแชร์ข้อมูลให้ผู้อื่นเพียง 1 คน ก็อาจเข้าข่ายความผิดทางกฎหมายได้ โดยหมอแน็ตยกตัวอย่างว่าอาจเข้าข่ายความผิดฐานหมิ่นประมาทโดยการโฆษณา
• ขอโทษผู้เสียหายอย่างจริงใจ ไม่ควรกดดันให้อีกฝ่ายต้องให้อภัย เพราะผู้ถูกกระทำมีสิทธิที่จะรู้สึกเสียใจและต้องใช้เวลาในการเยียวยาตัวเอง
• เคารพขอบเขตของผู้อื่น ยอมรับการตัดสินใจของผู้เสียหาย รวมถึงยอมรับหากอีกฝ่ายต้องการดำเนินการทางกฎหมาย
• ออกห่างจากกลุ่มหรือชุมชนที่ส่งเสริมการบูลลี่ เพื่อป้องกันไม่ให้กลับไปมีพฤติกรรมกลั่นแกล้งผู้อื่นซ้ำอีก

อย่าคิดว่าแค่เล่น! พฤติกรรมออนไลน์แบบไหนเข้าข่ายบูลลี่

นอกจากผู้ที่ตกเป็นเหยื่อแล้ว คนที่อยู่ในเหตุการณ์หรือมีส่วนร่วมกับการกลั่นแกล้งก็จำเป็นต้องสำรวจพฤติกรรมของตัวเองเช่นกัน เพราะการกดไลก์ แสดงความคิดเห็น แชร์ข้อมูล หรือเข้าร่วมโจมตีผู้อื่น อาจเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้การบูลลี่ขยายวงกว้างขึ้น โดยมีวิธีสังเกตดังนี้

• สังเกตอารมณ์ของตัวเอง ขณะใช้งานโซเชียลมีเดียว่ากำลังรู้สึกสนุกหรือโกรธอยู่หรือไม่ หากพบว่ากำลังมีอารมณ์ร่วมกับเหตุการณ์ ควรออกจากหน้าจอและกลับมาทบทวนว่าการกระทำของตนเองเหมาะสมหรือไม่
• คิดก่อนแสดงความคิดเห็นหรือโพสต์ข้อความ หมอแน็ตฝากข้อคิดว่า “ก่อนที่จะพูดให้คิด 1 รอบ ทำอะไรให้คิด 2 รอบ และก่อนจะโพสต์อะไรให้คิด 3 รอบ” พร้อมแนะนำให้สำรวจพฤติกรรมของตัวเองว่ากำลังจงใจทำให้ผู้อื่นอับอาย หรือเปิดเผยข้อมูลส่วนตัวของคนอื่นอยู่หรือไม่ ทั้งนี้ แม้อีกฝ่ายจะเป็นคนไม่ดี ก็ไม่ได้หมายความว่าเราจะสามารถใช้วิธีประจานหรือกลั่นแกล้งได้
• สำรวจว่ากำลังใช้ผู้อื่นเป็นเครื่องมือระบายความเครียดหรือไม่ หากมีพฤติกรรมระบายอารมณ์หรือความไม่พอใจด้วยการโจมตีบุคคลอื่น ควรกลับมาทบทวนตัวเอง
• ทำความเข้าใจแรงผลักดันของพฤติกรรม สำรวจว่าเหตุใดจึงต้องการกลั่นแกล้งผู้อื่น เช่น ต้องการการยอมรับ ต้องการเอาชนะ หรือต้องการเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม

หากพบการกระทำมาเหมาะสม ไม่เข้าร่วมวงประจานหรือกลั่นแกล้งผู้อื่น ไม่ควรเข้าไปมีส่วนร่วม ควรเตือนสติตัวเอง ไม่คอมเมนต์ ไม่แชร์ และไม่ร่วมโจมตีบุคคลใด ทั้งนี้ หากไม่สามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของตัวเองได้ หมอแน็ตแนะนำให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต เพราะบางครั้งผู้ที่มีพฤติกรรมกลั่นแกล้งผู้อื่นก็อาจเป็นอีกคนหนึ่งที่ต้องการความช่วยเหลือเช่นกัน

โลกออนไลน์ไม่ใช่พื้นที่ไร้ความรับผิดชอบ หยุดวงจรบูลลี่

หมอแน็ตทิ้งท้ายว่า ในอนาคตเมื่อเทคโนโลยีพัฒนามากขึ้น โซเชียลมีเดียจะกลายเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของชีวิตประจำวัน ดังนั้น การเข้าถึงเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ แต่ทุกคนจำเป็นต้องมีทักษะรู้เท่าทันสื่อและโลกออนไลน์ด้วย

ข้อมูลจากคู่มือความปลอดภัยขององค์การยูนิเซฟ (UNICEF) ระบุว่า เด็กและเยาวชนอายุไม่เกิน 25 ปี มากกว่าครึ่งหนึ่งเคยถูกกลั่นแกล้งจากโลกออนไลน์ ซึ่งเชื่อว่าสถานการณ์ดังกล่าวมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในอนาคต

กรมสุขภาพจิตจึงมีความเป็นห่วงต่อสถานการณ์ดังกล่าว และเน้นย้ำว่าการใช้สื่อออนไลน์และโซเชียลมีเดียต้องมาพร้อมกับความรับผิดชอบ รวมถึงการเข้าใจผลกระทบจากการกระทำของตนเอง โดยผู้ปกครองควรพูดคุยกับเด็กและเยาวชนอย่างเปิดใจ ขณะที่เด็กและวัยรุ่นเองก็ควรศึกษาและทำความเข้าใจเกี่ยวกับภัยออนไลน์ให้มากขึ้น

เนื่องจากภัยไซเบอร์ไม่ได้มีเพียงการกลั่นแกล้งทางออนไลน์เท่านั้น แต่ยังรวมถึงการล่วงละเมิดและการหลอกลวงจากมิจฉาชีพ (Scammer) ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบไปตามพัฒนาการของเทคโนโลยี

ทั้งนี้ กรมสุขภาพจิตพร้อมดำเนินการอย่างต่อเนื่องตามนโยบาย เพื่อส่งเสริมให้โลกออนไลน์เป็นพื้นที่ปลอดภัยสำหรับทุกคนในสังคม