การมีลูกสักคนในวันนี้อาจไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะการให้กำเนิดเด็กหนึ่งคนไม่ได้สิ้นสุดลงเพียงการเลี้ยงดูให้เติบโต แต่ยังหมายถึงความรับผิดชอบระยะยาว ทั้งค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ การศึกษา ความเป็นอยู่ และการสร้างโอกาสให้เด็กมีคุณภาพชีวิตที่ดี ท่ามกลางสภาพเศรษฐกิจ ค่าครองชีพ และรูปแบบการใช้ชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไป คนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อยจึงเริ่มตั้งคำถามกับการมีลูก บางคนยังต้องการสร้างครอบครัว แต่ไม่มั่นใจว่าจะสามารถดูแลลูกได้ดีเพียงพอ
ขณะที่บางคนเลือกไม่มีลูก เพราะไม่ต้องการแบกรับภาระและความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้น
ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย แต่กำลังกลายเป็นความท้าทายของหลายประเทศทั่วโลก เมื่อจำนวนเด็กเกิดใหม่ลดลงอย่างต่อเนื่อง สวนทางกับจำนวนประชากรสูงวัยที่เพิ่มขึ้น สิ่งที่ตามมาจึงไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนแปลงของจำนวนประชากร แต่ยังหมายถึงอนาคตของกำลังแรงงาน ระบบเศรษฐกิจ และภาระการดูแลคนในสังคม
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าทำอย่างไรให้คนมีลูกมากขึ้น แต่คืออะไรที่ทำให้คนรุ่นใหม่ไม่พร้อมมีลูก และสังคมจะสร้างเงื่อนไขแบบไหนให้การมีครอบครัวไม่กลายเป็นภาระที่หนักเกินไป
ไทยกำลังเผชิญโครงสร้างประชากรแบบพีระมิดหัวกลับ
ข้อมูลจากกรมอนามัยสะท้อนสถานการณ์ประชากรไทยที่น่ากังวล โดยพบว่าหญิงวัยเจริญพันธุ์อายุ 19-49 ปี ร้อยละ 63 ยังคงมีความต้องการอยากมีบุตร แต่ในปี 2568 ประเทศไทยกลับมีเด็กเกิดใหม่เพียง 394,347 คน ซึ่งเป็นจำนวนต่ำที่สุดในรอบ 75 ปี จากเดิมที่เคยมีเด็กเกิดปีละเกือบ 5-6 แสนคน
ขณะที่จำนวนผู้เสียชีวิตอยู่ที่เกือบ 6 แสนราย สูงกว่าจำนวนเด็กเกิดใหม่อย่างชัดเจน ส่วนอัตราการเจริญพันธุ์รวม (Total Fertility Rate: TFR) อยู่ที่ 0.90 ซึ่งต่ำกว่าระดับทดแทนประชากรที่ 2.1 คนต่อผู้หญิงหนึ่งคน และมีแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่อง
หากย้อนดูข้อมูลการเกิดในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา จะเห็นได้ว่าจำนวนเด็กเกิดใหม่ของไทยลดลงอย่างต่อเนื่อง จากเกือบ 7 แสนคนในปี 2558 เหลือไม่ถึง 4 แสนคนในปี 2568 แม้ในปี 2566 จำนวนเด็กเกิดใหม่จะเพิ่มขึ้นจากปีก่อนหน้าเล็กน้อย แต่ภาพรวมยังคงเป็นแนวโน้มขาลง และในปี 2568 จำนวนเด็กเกิดใหม่ก็ลดลงมาอยู่ในระดับต่ำที่สุดในรอบหลายทศวรรษ
นพ.ธิติ แสวงธรรม อธิบดีกรมอนามัย อธิบายว่า หากจำนวนเด็กเกิดใหม่ยังลดลงอย่างต่อเนื่อง ประชากรไทยอาจเหลือเพียงครึ่งหนึ่งในอนาคต ขณะที่จำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น แต่ประชากรวัยทำงานกลับลดลง ส่งผลให้ภาระการดูแลคนในสังคมเพิ่มมากขึ้น และอาจกระทบต่อโครงสร้างอายุเกษียณในระยะยาว
นี่คือภาพของโครงสร้างประชากรที่เรียกว่า “พีระมิดหัวกลับ” เมื่อฐานประชากรวัยเด็กและวัยแรงงานมีขนาดเล็กลง สวนทางกับประชากรสูงอายุที่ขยายตัวมากขึ้น อย่างไรก็ตาม จำนวนเด็กเกิดใหม่ที่รายงานยังไม่ได้หมายถึงเด็กสัญชาติไทยทั้งหมด เนื่องจากรวมถึงเด็กที่เกิดจากครอบครัวต่างด้าวซึ่งเข้ามาคลอดในประเทศไทยด้วย
สถานการณ์ดังกล่าวจึงเป็นมากกว่าตัวเลขประชากรที่ลดลง เพราะเด็กที่เกิดน้อยลงในวันนี้ย่อมหมายถึงจำนวนคนวัยทำงานที่อาจลดลงในอนาคต ขณะที่สังคมยังต้องรับมือกับประชากรสูงวัยที่ต้องการการดูแลเพิ่มขึ้น นั่นหมายความว่า ประเทศกำลังเผชิญความท้าทายทั้งด้านจำนวนประชากรและความสามารถในการรองรับสังคมสูงวัยไปพร้อมกัน
ทำไมคนรุ่นใหม่จึงไม่พร้อมมีลูก?
แม้ข้อมูลจะสะท้อนว่าผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์จำนวนไม่น้อยยังต้องการมีบุตร แต่ความต้องการเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะทำให้ตัดสินใจมีลูกได้จริง เพราะการสร้างครอบครัวในปัจจุบันต้องเผชิญกับเงื่อนไขหลายด้านที่เชื่อมโยงกัน
- ภาระความรับผิดชอบของครอบครัว คนวัยทำงานจำนวนไม่น้อยไม่ได้มีหน้าที่ดูแลเพียงลูกในอนาคต แต่ยังต้องรับผิดชอบพ่อแม่หรือสมาชิกคนอื่นในครอบครัว ทำให้การตัดสินใจมีลูกกลายเป็นการเพิ่มภาระที่ต้องวางแผนอย่างรอบคอบ โดยเฉพาะครอบครัวที่มีข้อจำกัดด้านรายได้และผู้ช่วยดูแล
- ความมั่นคงด้านอาชีพและรายได้ การมีลูกไม่ได้มีเพียงค่าใช้จ่ายในช่วงแรกเกิด แต่ยังมีค่าใช้จ่ายต่อเนื่องไปจนถึงวัยเรียนและวัยผู้ใหญ่ ทั้งค่ารักษาพยาบาล ค่าเล่าเรียน และค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน หลายคนจึงกังวลว่ารายได้ที่มีอยู่จะเพียงพอต่อการสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้ลูกหรือไม่
- เวลาและสมดุลระหว่างชีวิตกับการทำงาน คนวัยทำงานที่มีเวลาทำงานไม่แน่นอน หรือไม่มีระบบสนับสนุนการเลี้ยงดูบุตรที่เพียงพอ อาจต้องเผชิญกับความยากลำบากในการแบ่งเวลาให้กับงานและครอบครัว การมีลูกจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มสมาชิกในบ้าน แต่หมายถึงการปรับเปลี่ยนรูปแบบการใช้ชีวิตครั้งใหญ่
- ความพร้อมด้านสุขภาพกายและสุขภาพจิต สุขภาพเป็นอีกหนึ่งเงื่อนไขสำคัญ ตั้งแต่ความพร้อมของร่างกายก่อนตั้งครรภ์ ความกังวลระหว่างการตั้งครรภ์ ไปจนถึงความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน เช่น ภาวะแท้งและการคลอดก่อนกำหนด ซึ่งอาจทำให้บางคนลังเลหรือไม่สามารถมีบุตรได้ตามที่ตั้งใจ
ปัจจัยเหล่านี้สะท้อนว่า การตัดสินใจไม่มีลูกไม่ได้เกิดจากเหตุผลใดเหตุผลหนึ่ง และไม่ควรถูกมองว่าเป็นความเห็นแก่ตัวหรือความไม่รับผิดชอบ แต่เป็นผลจากเงื่อนไขชีวิตที่แตกต่างกันของแต่ละคน ดังนั้น การแก้ปัญหาเด็กเกิดน้อยจึงไม่อาจฝากความหวังไว้กับการรณรงค์ให้คนแต่งงานหรือมีลูกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องทำให้คนที่อยากมีลูกมองเห็นความเป็นไปได้ในการสร้างครอบครัว โดยไม่ต้องแลกกับความมั่นคงในชีวิตและหน้าที่การงาน
ทางออกวิกฤตเด็กเกิดน้อย ต้องมากกว่าแค่การรณรงค์ให้มีลูก
เมื่อปัญหาเด็กเกิดน้อยไม่ได้เกิดจากความไม่ต้องการมีลูกเพียงอย่างเดียว การแก้ไขจึงต้องครอบคลุมมากกว่าการกระตุ้นให้คนมีบุตร แต่ต้องสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อให้คนที่ต้องการมีลูกสามารถตัดสินใจได้อย่างมั่นใจ และมีระบบสนับสนุนการเลี้ยงดูในระยะยาว
นพ.ธิติ อธิบายถึงแนวทางการเพิ่มแรงจูงใจในการมีบุตร โดยถอดบทเรียนจากประเทศที่เผชิญปัญหาเด็กเกิดน้อยอย่างเกาหลีใต้และญี่ปุ่น ซึ่งพยายามออกมาตรการสนับสนุนครอบครัวในหลายมิติ เช่น การเพิ่มสิทธิประโยชน์ด้านที่อยู่อาศัย เพื่อช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายในการเริ่มต้นสร้างครอบครัว
สำหรับประเทศไทย กรมอนามัยพยายามประสานความร่วมมือกับหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อเพิ่มสิทธิประโยชน์และสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเลี้ยงดูบุตร โดยเฉพาะในสถานที่ทำงาน เช่น การจัดพื้นที่ดูแลเด็กหรือสถานรับเลี้ยงเด็กกลางวัน (Daycare) เพื่อให้พ่อแม่สามารถทำงานควบคู่กับการเลี้ยงลูกได้
รวมถึงโครงการสนับสนุนนมแม่สำหรับแม่และลูกที่ไม่ได้อยู่ด้วยกัน เพื่อให้เด็กยังได้รับนมแม่แม้ในช่วงที่แม่ต้องกลับไปทำงาน แนวทางเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การสนับสนุนครอบครัวไม่ควรจำกัดอยู่เพียงช่วงตั้งครรภ์หรือหลังคลอด แต่ต้องต่อเนื่องไปถึงการใช้ชีวิตและการทำงานของพ่อแม่ด้วย
อีกด้านหนึ่งคือการสร้างความมั่นใจให้คู่รักที่ต้องการมีบุตรสามารถเข้าถึงบริการเตรียมความพร้อมด้านสุขภาพได้อย่างทั่วถึง ตั้งแต่ก่อนตั้งครรภ์ ระหว่างตั้งครรภ์ ไปจนถึงการคลอดที่มีคุณภาพและปลอดภัย
หนึ่งในแนวทางที่กรมอนามัยขับเคลื่อนคือ PCC Connect ซึ่งเป็นการเชื่อมโยงระบบบริการและข้อมูลสุขภาพตั้งแต่ระดับชุมชน โดยมีอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) และหน่วยบริการปฐมภูมิ ทำหน้าที่เป็นด่านหน้าในการค้นหาและเชื่อมคู่รักที่วางแผนมีบุตรเข้าสู่ระบบบริการของโรงพยาบาล
กระบวนการดังกล่าวครอบคลุมการประเมินสุขภาพ การคัดกรองโรคเรื้อรังและโรคทางพันธุกรรม เช่น การตรวจพาหะธาลัสซีเมีย การส่งเสริมโภชนาการและการเสริมกรดโฟลิก ตลอดจนการเตรียมความพร้อมด้านจิตใจและสิ่งแวดล้อมก่อนตั้งครรภ์ เพื่อช่วยลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน และลดการส่งต่อผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรงไปยังโรงพยาบาลขนาดใหญ่
ตั้งเป้าขับเคลื่อน 4 ผลลัพธ์สำคัญ มุ่งเพิ่มประชากรไทย 1.5–2%
- เพิ่มจำนวนคู่รักเข้าสู่ระบบเตรียมความพร้อมก่อนตั้งครรภ์ โดยนำร่องใน 12 จังหวัด ได้แก่ เชียงราย สุโขทัย กำแพงเพชร นครนายก สมุทรสงคราม จันทบุรี กาฬสินธุ์ บึงกาฬ บุรีรัมย์ ยโสธร นครศรีธรรมราช และตรัง
- ลดการคลอดก่อนกำหนด เพื่อช่วยลดความเสี่ยงต่อภาวะหายใจลำบาก การติดเชื้อ สมองและอวัยวะพัฒนาไม่สมบูรณ์ ตลอดจนปัญหาพัฒนาการและการมองเห็นหรือการได้ยินในระยะยาว
- ลดจำนวนเด็กแรกเกิดน้ำหนักน้อยกว่า 2,500 กรัม เพื่อป้องกันภาวะอุณหภูมิกายต่ำ น้ำตาลในเลือดต่ำ และความเสี่ยงต่อปัญหาการเจริญเติบโต
- ลดความพิการแต่กำเนิด โดยคู่รักที่เข้าร่วมโครงการจะได้รับวิตามินกรดโฟลิก คำปรึกษา การตรวจคัดกรองตามเกณฑ์ และการส่งต่อเพื่อตรวจพิเศษตามความจำเป็น
แนวทางเหล่านี้ไม่ใช่มาตรการที่จะเห็นผลได้ในระยะเวลาอันสั้น นพ.ธิติประเมินว่าอาจต้องใช้เวลาประมาณ 5-10 ปี จึงจะเห็นผลจากการนำคู่รักเข้าสู่กระบวนการเตรียมความพร้อมและการดูแลสุขภาพ รวมถึงการเปลี่ยนแปลงทัศนคติของคนรุ่นใหม่ให้มองว่าการมีลูกไม่ใช่เรื่องเลวร้ายหรือเป็นภาระที่ต้องแบกรับเพียงลำพัง
สิ่งสำคัญคือการทำให้คนรุ่นใหม่เชื่อมั่นว่า หากต้องการมีลูก จะมีหน่วยงานภาครัฐและระบบสนับสนุนเข้ามาช่วยเหลือ สามารถเลี้ยงดูลูกให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีได้ โดยไม่จำเป็นต้องลาออกจากงานหรือสูญเสียความมั่นคงในชีวิต
อยากให้มีเด็กเกิดเพิ่ม แต่เศรษฐกิจและงบประมาณยังเป็นข้อจำกัด
อีกหนึ่งประเด็นที่ทำให้การแก้ปัญหาเด็กเกิดน้อยมีความซับซ้อน คือความสัมพันธ์ระหว่างจำนวนประชากรกับเศรษฐกิจของประเทศ เพราะการมีประชากรวัยทำงานที่เพียงพอถือเป็นส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจและสร้างรายได้ให้ประเทศ
นพ.ธิติระบุว่า หากประเทศขาดแคลนคนวัยทำงาน ก็ยากที่จะเพิ่มผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ หรือ GDP เพื่อสร้างรายได้ให้เศรษฐกิจเติบโตได้ การเร่งแก้ปัญหาเด็กเกิดน้อยจึงเป็นส่วนหนึ่งของการเตรียมความพร้อมให้ประเทศมีประชากรวัยทำงานเพียงพอ และสามารถรองรับระบบเศรษฐกิจในระยะยาว
การเพิ่มจำนวนเด็กเกิดใหม่ไม่ได้หมายความว่ารัฐบาลจะสามารถทุ่มงบประมาณไปกับเรื่องนี้ได้อย่างเต็มที่ เพราะยังมีข้อจำกัดด้านงบประมาณและปัญหาเร่งด่วนอื่นที่ต้องดูแลควบคู่กัน ทั้งความมั่นคงด้านน้ำ อาหาร และทรัพยากร ท่ามกลางสถานการณ์โลกที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา
นพ.ธิติยอมรับว่า ปัญหาเด็กเกิดน้อยเป็นปัญหาใหญ่ที่กระทรวงสาธารณสุขและรัฐบาลต้องให้ความสำคัญ แต่การจัดสรรงบประมาณจำเป็นต้องพิจารณาความเหมาะสมและลำดับความสำคัญของแต่ละด้าน ไม่สามารถใช้งบประมาณทั้งหมดไปกับมาตรการเพิ่มจำนวนเด็กเกิดใหม่ได้
การแก้ปัญหาจึงไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการใช้งบประมาณจำนวนมากเสมอไป โดยเฉพาะการปรับเปลี่ยนแนวคิดและทัศนคติของคนในสังคม ซึ่งอาจใช้ทรัพยากรไม่มากเท่าการให้สิทธิประโยชน์โดยตรง แต่ก็เป็นเรื่องที่ทำได้ยากเช่นกัน ขณะที่การให้สิทธิประโยชน์ถือเป็นแนวทางที่เห็นผลและสร้างแรงจูงใจได้ง่ายกว่า แต่ก็ต้องแลกกับภาระงบประมาณของภาครัฐ
นี่จึงเป็นโจทย์สำคัญของการแก้ปัญหาเด็กเกิดน้อยในประเทศไทย เพราะแม้รัฐต้องการให้มีเด็กเกิดใหม่เพิ่มขึ้น แต่การตัดสินใจมีลูกไม่ได้ขึ้นอยู่กับสิทธิประโยชน์เพียงอย่างเดียว หากยังเกี่ยวข้องกับความมั่นคงทางเศรษฐกิจ รายได้ ที่อยู่อาศัย สวัสดิการ และความสามารถในการเลี้ยงดูเด็กให้เติบโตอย่างมีคุณภาพ
ท้ายที่สุด วิกฤตเด็กเกิดน้อยอาจไม่ได้มีคำตอบอยู่ที่การทำให้คนทุกคนต้องมีลูก แต่คือการสร้างสังคมที่คนซึ่งต้องการมีลูกสามารถมีลูกได้อย่างไม่ต้องหวาดกังวลว่าจะต้องแบกรับทุกอย่างเพียงลำพัง เพราะการเพิ่มจำนวนประชากรไม่ใช่เพียงการเพิ่มจำนวนเด็กที่เกิดมา แต่ต้องทำให้เด็กทุกคนมีโอกาสเติบโตอย่างมีคุณภาพ และทำให้พ่อแม่สามารถสร้างครอบครัวควบคู่ไปกับการมีชีวิตที่มั่นคงได้ด้วย
- คอนเทนต์พิเศษ
สำหรับคุณ - TOP สังคม
- วิดีโอยอดนิยม
