สังเกตลักษณะยาในบ้านก่อนหยิบมาใช้ ไม่งั้นอาจเจอ "ยาเสื่อมคุณภาพ"

เผยแพร่ 17 ก.ย. 2564 ,14:40น.

ยาเสื่อมคุณภาพ ก็คือยาที่หากเรานำมาใช้กับร่างกาย ยาชนิดนั้นก็จะไม่มีประสิทธิผลในการรักษา และบางครั้งอาจเป็นอันตรายกับผู้ใช้ด้วย หรืออีกนัยหนึ่งก็คือยานั้นหมดอายุไปแล้ว ซึ่งการกำหนดอายุการใช้งานของยา ก็เหมือนกับผลิตภัณฑ์อื่น ที่เป็นการบ่งบอกว่ายาดังกล่าวยังมีคุณภาพดีและสามารถคงประสิทธิภาพในการรักษาโรค หรือบำรุงร่างกาย ผู้ใช้งานได้จนกว่าจะถึงวันสิ้นอายุของยา และเราในฐานะผู้บริโภคก็จำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องข้อควรรู้พื้นฐานในการสังเกตยาหมดอายุ หรือยาเสื่อมคุณภาพ

วิธีสังเกต "ยาเสื่อมคุณภาพ" มีดังนี้
1. ถ้าเป็น ยาที่อยู่ในบรรจุภัณฑ์ของบริษัทผู้ผลิต สังเกตได้จากวันหมดอายุที่ระบุไว้บนฉลากหรือบรรจุภัณฑ์ เช่น แผงยา ซองยา กรณีที่ระบบแค่เดือน หรือปีที่หมดอายุ วันหมดอายุจะเป็นวันสุดท้ายของเดือน

2. ยาแบ่งบรรจุล่วงหน้า (pre-pack) จะมีอายุการใช้งาน 1 ปี นับจากวันที่แบ่งบรรจุ

3. ยาน้ำที่ยังไม่ได้เปิดใช้ จะมีอายุ 3 ปี นับจากวันที่ผลิต ยาน้ำที่มีสารกันเสียทั้งชนิดรับประทานและใช้ภายนอก หากเปิดแล้วมีอายุไม่เกิน 6 เดือน

4. ยาปฏิชีวนะชนิดผง โดยทั่วไปหลังผสมจะมีอายุ 7 วัน หากเก็บที่อุณหภูมิห้อง และ 14 วัน หากเก็บในตู้เย็น เนื่องจากไม่มีสารกันเสีย อีกวิธีคือให้สังเกตที่ก้นขวด ตะกอนจะจับตัวเป็นเกล็ดหรือเป็นก้อนยา มีการแยกชั้น ควรทิ้งทันที

5. ยาน้ำเชื่อม หลังเปิดใช้ควรเก็บไว้ไม่เกิน 1 เดือน และเก็ฐที่อุณหภูมิห้อง (การแช่ตู้เย็นไม่ช่วยยืดอายุยา แต่อาจทำให้ยาตกตะกอน หรือน้ำเชื่อมตกผลึก ยกเว้น (azithromycin syrup ต้องเก็บในตู้เย็น)

6. ยาหยอดตา ยาป้ายตา หากเป็นชนิดที่ใส่สารต้านเชื้อ (preservative) โดยทั่วไปจะมีอายุไม่เกิน 1 เดือนหลังการเปิดใช้ หากเป็นชนิด ไม่มีสารต้านเชื้อควรใช้ให้หมดภายใน 1 วัน วิธีเก็บรักษาปฏิบัติตามฉลากยา

ทั้งนี้การเก็บรักษายาก็ถือเป็นเรื่องสำคัญ เพราะหากจัดเก็บไม่ดี ก็สามารถทำให้ยาเสื่อมคุณภาพได้ไวกว่าที่ระบุไว้ที่ผลิตภัณฑ์ หรือที่ตามคำแนะนำ

สำหรับลักษณะที่เสื่อมคุณภาพและสามารถสังเกตเห็นได้คือ

1. ยาผงสำหรับเด็ก (oral powder) เมื่อผสมแล้วยาไม่ละลายเป็นเนื้อเดียวกัน ไม่ควรใช้ หรือถ้าเก็บยาไว้ในที่ร้อน หรือเลยวันหมดอายุ ก็ไม่ควรใช้ เพราะยาอาจหมดฤทธิ์ในการรักษา

2. ยาน้ำทั่วไป (oral solution) หากมีสี กลิ่น รส ความใส เปลี่ยนไปจากเดิม ไม่ควรใช้อีกต่อไป

3. ยาน้ำแขวนตะกอน (suspension) มีตะกอนที่ก้นขวด ตะกอนจับตัวเป็นเกล็ดหรือเป็นก้อนยามีการแยกชั้น ควรทิ้งทันที

4. ยาเม็ด (tablet) มีกลิ่นเหม็นเปรี้ยว เช่น แอสไพรินเสื่อมสภาพจากการได้รับความชื้น ยาที่สีเปลี่ยนไป สีที่เคลือบเม็ดยาเป็นรอยแตก เม็ดยานิ่มกว่าเดิม หรือแตกร่วน ห้ามนำมาใช้