ผ่าครึ่งต่อมหรือผ่าทั้งต่อม? แพทย์เปิดเกณฑ์ผ่า "มะเร็งไทรอยด์" ย้ำไม่มีสูตรสำเร็จ

พ.ต.อ.นพ.อังกูร อนุวงศ์ ศัลยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านการผ่าตัดส่องกล้อง โรงพยาบาลพญาไท 2 และผู้คิดค้นการผ่าตัดไทรอยด์ส่องกล้องทางช่องปากแบบไร้แผล เล่าจากประสบการณ์การรักษาผู้ป่วยผ่านเพจ หมออังกูร ผ่าตัดไทรอยด์ส่องกล้อง ว่า เคยมีผู้ป่วยหญิง 2 คน อายุใกล้เคียงกัน ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น มะเร็งไทรอยด์ชนิด Papillary เหมือนกัน แต่กลับได้รับคำแนะนำให้ผ่าตัดต่างกัน คนหนึ่งผ่าครึ่งต่อม อีกคนผ่าทั้งต่อม จนเกิดคำถามว่า "เป็นมะเร็งเหมือนกัน ทำไมผ่าไม่เหมือนกัน"

 

หมออังกูร ผ่าตัดไทรอยด์ส่องกล้อง

พ.ต.อ.นพ.อังกูร ระบุว่า การรักษามะเร็งไทรอยด์ไม่ได้มีสูตรสำเร็จแบบเดียวสำหรับทุกคน โดยแนวทางรักษามะเร็งไทรอยด์เปลี่ยนไปจากอดีต เมื่อประมาณ 20-30 ปีก่อน แนวทางการรักษามะเร็งไทรอยด์มักเน้นการผ่าตัดเอาต่อมไทรอยด์ออกทั้งหมด แม้ว่าก้อนมะเร็งจะมีขนาดเล็กก็ตาม เพราะเชื่อว่าจะช่วยลดโอกาสกลับเป็นซ้ำได้ดีที่สุด แต่หลังจากมีการติดตามผลผู้ป่วยจำนวนมากเป็นเวลาหลายสิบปี พบว่า ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยไม่ได้รับประโยชน์เพิ่มขึ้นจากการผ่าตัดทั้งต่อม ขณะที่กลับมีโอกาสเกิดผลกระทบหรือภาวะแทรกซ้อนจากการผ่าตัดมากขึ้น

ด้วยเหตุนี้ แนวทางการรักษาของทั่วโลกจึงปรับเปลี่ยน โดยในปัจจุบัน มะเร็งไทรอยด์ขนาดเล็กจำนวนมากสามารถรักษาด้วยการผ่าครึ่งต่อมไทรอยด์ได้ และให้ผลการรักษาระยะยาวใกล้เคียงกับการผ่าทั้งต่อมในผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์เหมาะสม การ "ผ่าน้อยลง" จึงไม่ได้หมายถึง "รักษาน้อยลง" แต่เป็นการรักษา เท่าที่จำเป็นและเหมาะสมกับโรคของผู้ป่วย

ปัจจัยอะไรในการตัดสินใจว่าจะผ่าแค่ไหน

พ.ต.อ.นพ.อังกูร ระบุว่า การเลือกวิธีผ่าตัดไม่ได้พิจารณาเพียงขนาดของก้อนมะเร็งเท่านั้น แต่ต้องประเมินหลายปัจจัยร่วมกัน เพราะทุกปัจจัยล้วนมีผลต่อการกำหนดแผนการรักษา

• ก้อนมะเร็งอยู่ข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง
• มีกี่ก้อน
• มีการลุกลามออกนอกต่อมไทรอยด์หรือไม่
• มีการกระจายไปต่อมน้ำเหลืองหรือไม่
• ผลอัลตราซาวนด์ของต่อมไทรอยด์อีกข้างเป็นอย่างไร
• เคยได้รับรังสีบริเวณลำคอหรือไม่
• มีประวัติคนในครอบครัวเป็นมะเร็งไทรอยด์หรือไม่
• หากเลือกผ่าครึ่งต่อม จะปลอดภัยและเพียงพอต่อการรักษาหรือไม่

ข้อดีของการผ่าครึ่งต่อมไทรอยด์

หากผู้ป่วยเข้าเกณฑ์เหมาะสม การผ่าครึ่งต่อมมีข้อดีหลายประการ ได้แก่

• ยังเหลือต่อมไทรอยด์อีกครึ่งหนึ่งทำหน้าที่สร้างฮอร์โมน หากต่อมที่เหลือทำงานได้ดี ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยอาจไม่จำเป็นต้องรับประทานฮอร์โมนไทรอยด์ตลอดชีวิต หรือใช้ในขนาดที่น้อยกว่า
• ขอบเขตการผ่าตัดเล็กลง จึงลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนบางอย่าง เช่น การกระทบต่อ ต่อมพาราไทรอยด์ ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมระดับแคลเซียมในร่างกาย รวมถึงลดความเสี่ยงต่อเส้นประสาทของสายเสียงอีกข้าง

ทั้งนี้การผ่าครึ่งต่อมไม่ได้หมายความว่าไม่มีความเสี่ยง แต่โดยหลักการแล้ว เมื่อขอบเขตการผ่าตัดน้อยลง โอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนบางอย่างก็ลดลงตามไปด้วย

กรณีใดที่จำเป็นต้องผ่าทั้งต่อม

ในผู้ป่วยบางราย การผ่าครึ่งต่อมอาจไม่เพียงพอ เช่น

• พบก้อนมะเร็งทั้งสองข้าง
• มีมะเร็งหลายตำแหน่ง
• มะเร็งลุกลามออกนอกต่อม
• พบการกระจายไปยังต่อมน้ำเหลืองบริเวณคอ
• มีปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ ที่ทำให้การผ่าทั้งต่อมเหมาะสมกว่า

การผ่าทั้งต่อมยังช่วยให้ติดตามโรคในระยะยาวได้สะดวกขึ้น โดยเฉพาะการใช้ค่า Thyroglobulin (Tg) เป็นตัวบ่งชี้การกลับเป็นซ้ำ และในผู้ป่วยบางรายอาจเหมาะสมกับการรักษาด้วย ไอโอดีนกัมมันตรังสี หลังผ่าตัด หากมีข้อบ่งชี้ ดังนั้น การผ่าทั้งต่อมไม่ได้หมายความว่าแพทย์ต้องการผ่าตัดให้ใหญ่ที่สุด แต่เป็นเพราะเป็นแนวทางที่เหมาะสมกับโรคของผู้ป่วยรายนั้น

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย "เอาออกให้หมดจะได้สบายใจ"

ศัลยแพทย์หลายคนมักพบว่าผู้ป่วยขอให้ผ่าตัดเอาต่อมไทรอยด์ออกทั้งหมด เพราะกังวลว่ามะเร็งจะกลับมา แต่ในความเป็นจริง หน้าที่ของศัลยแพทย์ไม่ใช่การเอาอวัยวะออกให้มากที่สุด หากแต่เป็นการรักษาให้ "พอดี" หากผ่าตัดมากเกินความจำเป็น ผู้ป่วยอาจได้รับผลกระทบจากการสูญเสียการทำงานของต่อมไทรอยด์หรือเกิดภาวะแทรกซ้อนโดยไม่จำเป็น ขณะที่หากผ่าตัดน้อยเกินไป ก็อาจรักษาโรคได้ไม่เพียงพอ หัวใจสำคัญของการผ่าตัดจึงอยู่ที่ การหาสมดุลระหว่างการรักษาโรคกับการคงคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย การรักษาที่ดีที่สุด คือการรักษาให้เหมาะสมที่สุด

พ.ต.อ.นพ.อังกูร เล่าถึงผู้ป่วยรายหนึ่งที่ในตอนแรกต้องการผ่าตัดต่อมไทรอยด์ออกทั้งหมด เพราะกลัวมะเร็งกลับมา แต่หลังจากใช้เวลาพูดคุย อธิบายข้อดี ข้อเสีย และข้อมูลทางการแพทย์อย่างละเอียด ผู้ป่วยจึงตัดสินใจผ่าครึ่งต่อม หลายปีผ่านไป ผู้ป่วยยังมาตรวจติดตามทุกปี ใช้ชีวิตได้ตามปกติ และยังมีการทำงานของต่อมไทรอยด์เหลืออยู่ ทุกครั้งที่พบกัน ผู้ป่วยมักกล่าวว่า "วันนั้น ขอบคุณนะคะที่หมอไม่รีบผ่าทั้งหมด" เรื่องราวนี้สะท้อนว่า บางครั้งการรักษาที่ดีที่สุด ไม่ใช่การทำมากที่สุด แต่เป็นการทำในสิ่งที่เหมาะสมที่สุดสำหรับผู้ป่วยแต่ละคน

ศัลยกรรมสมัยใหม่ ไม่ได้คิดแค่ผ่าตัดให้สำเร็จ

ก่อนเริ่มผ่าตัดทุกครั้ง ศัลยแพทย์จะทบทวนผลอัลตราซาวนด์ ผลการเจาะชิ้นเนื้อ ตำแหน่งของก้อนมะเร็ง ต่อมน้ำเหลือง และแผนการผ่าตัดทั้งหมด พร้อมตั้งคำถามกับตัวเองเสมอว่า "เราจะรักษาโรคนี้ให้ดีที่สุด โดยกระทบต่อชีวิตของคนไข้น้อยที่สุดได้อย่างไร" นี่คือหัวใจของศัลยกรรมสมัยใหม่ ที่ไม่ได้มุ่งเพียงให้การผ่าตัดสำเร็จ แต่ต้องทำให้ผู้ป่วยสามารถกลับไปใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพที่สุด

พ.ต.อ.นพ.อังกูร ระบุต่อว่า หากแพทย์แนะนำให้ผ่าครึ่งต่อม อย่าเพิ่งคิดว่าเป็นการรักษาที่ไม่เต็มที่ และหากแพทย์แนะนำให้ผ่าทั้งต่อม ก็ไม่ได้หมายความว่าโรครุนแรงกว่าผู้อื่นเสมอไป การเลือกวิธีผ่าตัดขึ้นอยู่กับลักษณะของโรค ผลการตรวจ และปัจจัยเฉพาะของผู้ป่วยแต่ละราย ไม่มีแนวทางใดที่เหมาะกับทุกคน

จึงเป็นเหตุผลที่ผู้ป่วยสองคนซึ่งเป็นมะเร็งไทรอยด์ชนิดเดียวกัน อาจได้รับการรักษาคนละแบบ แต่ทั้งสองวิธีก็อาจเป็นแนวทางที่ถูกต้องและเหมาะสมที่สุดสำหรับแต่ละคน