เยือน คลองผิงลู่ โครงการแห่งศตวรรษ พลิกโฉมการค้าจีน-อาเซียน

มีคลองขุดโดยมนุษย์อยู่ 4 สาย ที่ใหญ่พอจะเปลี่ยนโลก

หนึ่งคือ “คลองสุเอซ” (Suez Canal) ในประเทศอียิปต์ เชื่อมทะเลเมดิเตอร์เรเนียนเข้ากับทะเลแดง ทำให้เรือจากยุโรปไปเอเชียไม่ต้องอ้อมแหลมกู๊ดโฮปทางตอนใต้ของทวีปแอฟริกา สองคือ “คลองปานามา” (Panama Canal) ในประเทศปานามา เชื่อมมหาสมุทรแอตแลนติกสู่มหาสมุทรแปซิฟิกโดยไม่ต้องอ้อมแหลมฮอร์นที่อยู่ปลายสุดของทวีปอเมริกาใต้

สามยกให้ “คลองหยวนเหอ” หรือ “ต้าอวิ้นเหอ” โลกรู้จักในนาม “คลองใหญ่” (Grand Canal) ทอดตัวจากกรุงปักกิ่งสู่นครหางโจวในประเทศจีน ด้วยระยะทางประมาณ 1,797 กิโลเมตร และจะยาวกว่า 3,000 กิโลเมตรหากรวมระบบคลองทั้งหมด มีอายุกว่า 2,500 ปี ทำให้ได้ตำแหน่งคลองที่ยาวและเก่าแก่ที่สุดในโลกซึ่งยังถูกใช้งานถึงปัจจุบันจนถูกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกจาก UNESCO ค.ศ. 2014

สำหรับคลองสายที่สี่ นับเป็นความโชคดีในช่วงชีวิตของเราที่จะได้อยู่ทันเห็นวันแรกที่มันเปิดใช้งาน และเป็นโชคดียิ่งกว่าที่ผมมีโอกาสไปเห็นด้วยตาตัวเอง

“คลองผิงลู่” (Pinglu Canal) ถูกกล่าวขานว่าเป็นโครงการก่อสร้างแห่งศตวรรษที่ 21 ตั้งอยู่ในเขตปกครองตนเองกว่างซีจ้วงของจีน ถูกยกเป็นกระดูกสันหลังของแผนยุทธศาสตร์ “ระเบียงการค้าทางบก–ทางทะเลระหว่างประเทศสายใหม่” (New International Land-Sea Trade Corridor) เพื่อเชื่อมพื้นที่ตอนในและภาคตะวันตกของจีนเข้ากับภูมิภาคอาเซียนและตลาดโลก เริ่มขุดปี 2022 จนแล้วเสร็จและเปิดใช้งานเดือนกันยายน 2026 ครบรอบ 5 ปีความร่วมมือจีนอาเซียนพอดี

นานมาแล้วที่ภูมิภาคตะวันตกเฉียงใต้ของจีนมีสถานะ “ติดชายแดนแต่ไม่ติดชายฝั่ง เชื่อมด้วยแม่น้ำแต่ไม่อาจออกสู่ทะเล” แม้มีแม่น้ำซีเจียงสายใหญ่ไหลผ่านแต่สินค้าจากมณฑลตอนใน เช่น ยูนนาน กุ้ยโจว เสฉวน หรือฉงชิ่งกลับไม่มีทางออกสู่ทะเลโดยตรง จำเป็นต้องล่องตามแม่น้ำแยงซีเกียงไปทางตะวันออกถึงท่าเรือเซี่ยงไฮ้ หรืออ้อมลงใต้สู่ท่าเรือกวางโจวซึ่งใช้เวลานานและต้นทุนสูง

นำมาสู่โครงการขุดคลองเพื่อทลายข้อจำกัดทางธรรมชาติ อาศัยความได้เปรียบทางภูมิศาสตร์ของกว่างซี ซึ่งเป็นพื้นที่เดียวของจีนที่ติดกับภูมิภาคอาเซียนทั้งทางบกและทางทะเล เริ่มต้นจากปากแม่น้ำผิงถัง เมืองเหิงโจว (Hengzhou) เชื่อมต่อกับเส้นทางเดินเรือสายหลักของแม่น้ำซีเจียง ลงใต้สู่อ่าวเป่ยปู้ (Beibu Gulf) ณ เมืองชินโจว (Qinzhou)

ด้วยระยะทาง 134.2 กิโลเมตรและพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นป่าเขา คลองผิงลู่จึงเป็นแหล่งรวมองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ วิศวกรรมและเทคโนโลยีของจีนเอาไว้ ตัวคลองถูกออกแบบให้ใหญ่พอจะรองรับเรือบรรทุกสินค้าขนาด 5,000 ตัน (DWT) และมีศูนย์ควบคุมน้ำและระบบล็อกเรือขนาดใหญ่ถึง 3 แห่ง ได้แก่ ศูนย์หม่าเต้า (Madao Hub) ศูนย์ฉี่สือ (Qishi Hub) และศูนย์ชิงเหนียน (Qingnian Hub) คอยทำหน้าที่ควบคุมระดับน้ำให้เรือผ่านคลองไปได้ มาพร้อมกับเทคโนโลยีประตูกั้นน้ำแบบสามชั้นที่มีระบบเปิด-ปิดวาล์วได้รวดเร็วที่สุดในโลก ช่วยลดเวลาและประหยัดน้ำได้ถึง 60% นอกจากนี้จีนยังนำเทคโนโลยี AI มาช่วยวางแผนจัดคิวเรือที่ผ่านเข้าออกและเทียบท่าโดยใช้เวลาไม่ถึง 1 นาที

แน่นอนว่าโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่ย่อมมีราคาทางสิ่งแวดล้อมมหาศาล จีนตระหนักถึงเรื่องนี้และใช้หลักการ “หลีกทางให้ธรรมชาติ" (Engineering Yields to Nature)

ทีมวิศวกรจีนยอมปรับแนวคลองเพื่อลดการทำลายพื้นที่ป่าชายเลนลงกว่า 19.5 ไร่ คิดเป็น 22% ของพื้นที่ ส่วนที่เลี่ยงไม่ได้ก็ใช้วิธีขุดย้ายต้นโกงกางและพืชชายเลนกว่า 9,500 ต้น ไปปลูกบนพื้นที่อนุรักษ์ใหม่บริเวณอ่าวซานเหนียง (Sanniang Bay) และปลูกชดเชยในอัตราส่วน 1 ต่อ 3 ทำให้พื้นที่ป่าชายเลนใหม่เพิ่มขึ้นกว่า 200 ไร่ นอกจากนี้ยังขึงม่านดักตะกอนยาว 90 กิโลเมตร เพื่อป้องกันเศษโคลนและตะกอนจากการขุดคลองกระจายไปโดนป่าชายเลนข้างเคียง

บริเวณศูนย์ควบคุมน้ำชิงเหนียนมีการสร้างเส้นทางอพยพของปลาและสัตว์น้ำถึง 2 รูปแบบ ทั้งทางแบบช่องแนวดิ่งสำหรับปลาทั่วไปและทางผ่านเฉพาะสำหรับปลาไหลและสัตว์น้ำชนิดอื่น มาพร้อมระบบเซ็นเซอร์ AI และเครื่องประมวลผลโซนาร์ใต้น้ำตลอด 24 ชั่วโมง เพื่อตรวจสอบจำนวนและชนิดของปลาโดยไม่ต้องจับขึ้นมาจากน้ำ เดือนสิงหาคม 2026 ตรวจเจอปลาอพยพกว่า 198,000 ตัว จาก 64 สายพันธุ์

จีนยังออกกฎหมายห้ามทิ้งขยะและน้ำเสียที่มีส่วนผสมของน้ำมันลงในคลองผิงลู่เด็ดขาด สร้างจุดรวบรวมขยะตลอดแนวคลอง พร้อมเรือขึงแนวป้องกันน้ำมันและเครื่องขจัดคราบน้ำมันในกรณีที่เกิดอุบัติเหตุ ส่วนเศษดินและหินกว่า 315 ล้านลูกบาศก์เมตรที่ได้จากการขุดคลองถูกนำกลับมาใช้ใหม่ถึง 98% เช่น ถมปิดเหมืองร้าง แปลงหุบเขาและพื้นที่ลาดชันเป็นที่ดินการเกษตร หรือนำกลับมาใช้เป็นวัสดุก่อสร้างตัวคลอง

เพื่อรองรับสินค้าและการขนส่งที่จะเพิ่มขึ้นหลังคลองผิงลู่เปิดให้บริการ จีนพัฒนาท่าเรือหลักสองแห่ง ได้แก่ ท่าเรือหนานหนิง (Nanning Port) ในเขตปฏิบัติการลิ่วจิ่ง (Liujing Operation Area) ถูกยกระดับให้เป็นศูนย์กลางกระจายสินค้าที่สำคัญของกว่างซี เชื่อมต่อระบบแม่น้ำทางเหนือและเส้นทางรถไฟสายพิเศษ โดยปรับปรุงท่าเทียบเรือให้พร้อมรองรับเรือขนาดใหญ่ ติดตั้งเครนและปั้นจั่นเพิ่มความเร็วในการขนถ่ายสินค้า รวมถึงนำระบบดิจิทัลและ Big Data เข้ามาบริหารการเดินเรือ

อีกแห่งคือท่าเรือชินโจว (Qinzhou Port) ในอ่าวเป่ยปู้อันเป็นจุดสิ้นสุดของคลองผิงลู่ จุดเด่นคือนำ AI และระบบอัตโนมัติเต็มรูปแบบมาใช้ขนถ่ายสินค้าและจัดการตู้คอนเทนเนอร์ จึงถูกยกให้เป็นท่าเรือแห่งอนาคตของจีน ทำหน้าที่เป็นประตูเชื่อมต่อการค้าทางทะเลกับนานาชาติ ปัจจุบันมีเส้นทางเดินเรือ 103 เส้นทางและกว่าครึ่งมุ่งหน้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นจุดเชื่อมต่อสำคัญระหว่างจีนกับตลาดอาเซียน นอกจากนี้คลองผิงลู่ยังสอดรับกับยุทธศาสตร์ “หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง” (Belt and Road Initiative) ของทางการปักกิ่งอย่างเห็นได้ชัด

ความยิ่งใหญ่ที่กล่าวมาคิดเป็นงบประมาณถึง 72,700 ล้านหยวน หรือกว่า 330,800 ล้านบาท แต่แลกกับการย่นระยะทางขนส่งสินค้าได้ 560 กิโลเมตร ลดต้นทุนด้านโลจิสติกส์ลงถึง 18-30% ตีเป็นเงินกว่า 5 พันล้านหยวนต่อปีหรือประมาณ 24,529 ล้านบาท แถมสามารถพัฒนาพื้นที่รอบคลองผิงลู่ให้เป็นเขตเศรษฐกิจใหม่ได้อีก โดยจากการสัมภาษณ์นักลงทุนและผู้ประกอบการในหนานหนิงและชินโจว ต่างยืนยันว่าคลองผิงลู่จะช่วยลดต้นทุนทางธุรกิจไปได้มากและให้ความสนใจที่จะขนส่งสินค้าผ่านเส้นทางนี้

"หลังคลองผิงลู่เปิดใช้ บริษัทเราสามารถนำสินค้ากลุ่มกระดาษทิชชูส่งออกจากท่าเรือหนานหนิงลงใต้ได้ทันที ช่วยประหยัดเงินได้สูงถึง 1,200 ถึง 1,500 หยวนต่อตู้คอนเทนเนอร์ และย่นระยะการเดินทางของสินค้าได้เร็วขึ้นอย่างน้อย 1 วัน ปัจจุบันสินค้าของทางแบรนด์ขายดีมากในประเทศไทย และพวกเรากำลังขยายฐานผู้บริโภคเพิ่มเติมเข้าสู่เวียดนามและอินโดนีเซียอย่างจริงจัง"

Chen Jin ประธานบริษัท Beihuiguixian Paper Co., Ltd.

"เราเล็งเห็นถึงข้อดีและแต้มต่อเชิงกลยุทธ์ทางโลจิสติกส์ที่จะเกิดขึ้นทันทีภายหลังคลองผิงลู่เปิดใช้งาน ช่องทางน้ำนี้ช่วยให้โรงงานและคลังสินค้าของเราสามารถจัดส่งวัตถุดิบและเคมีภัณฑ์ป้อนเข้าสู่ตลาดภายในประเทศจีนรวมถึงตลาดเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้อย่างสะดวกสบายและยืดหยุ่นที่สุด"

Thomas Wilsius ผู้แทนและผู้บริหารโครงการของบริษัท SNF Group ประจำเมืองหนานหนิง

สำหรับไทยและอาเซียนแน่นอนว่าคลองผิงลู่จะเข้ามามีบทบาทต่อเศรษฐกิจและการค้าในภูมิภาคอย่างมาก เพราะสินค้าจากจีนสามารถส่งมาได้สะดวกรวดเร็วยิ่งขึ้นและมีต้นทุนถูกลง ขณะเดียวกันสินค้าจากอาเซียนทั้ง 11 ประเทศ จะมีโอกาสเข้าไปตีตลาดตอนในและตะวันตกของจีนผ่านคลองสายนี้ได้เช่นกัน

ปี 2025 มูลค่าการค้าระหว่างจีนกับอาเซียนพุ่งทำสถิติถึง 1 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐเป็นครั้งแรก ทำให้จีนยังคงเป็นคู่ค้ารายใหญ่ที่สุดของอาเซียน 17 ปีติดต่อกัน ขณะที่อาเซียนก็เป็นคู่ค้ารายใหญ่ที่สุดของจีน 6 ปีต่อเนื่อง และมีแนวโน้มที่การค้าระหว่างสองฝ่ายจะเพิ่มขึ้นอีกหลายเท่าตัวหลังคลองผิงลู่เปิดใช้งาน