เหมืองแร่เมียนมาลามหนัก! สว.ถามรัฐบาล เมื่อไหร่คนเหนือจะได้ใช้น้ำสะอาด

วันนี้ (9 พฤศจิกายน 2569) ในการประชุมวุฒิสภา นางสาวมณีรัฐ เขมวะวงศ์ สมาชิกวุฒิสภา (สว.) ตั้งกระทู้ถามเรื่องการติดตามการดำเนินงานของรัฐบาลในการแก้ไขปัญหามลพิษทางน้ำข้ามพรมแดนในแม่น้ำกก แม่น้ำรวก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ถึงนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ซึ่งได้มอบหมายให้นายทรงศักดิ์ ทองศรี รองนายกรัฐมนตรี มาตอบกระทู้แทน

สตริงเกอร์ เชียงราย

นางสาวมณีรัฐ กล่าวว่า สถานการณ์น้ำปนเปื้อนโลหะหนักตลอด 2 ปีที่ผ่านมา มีความซับซ้อนในการแก้ไขปัญหาทั้งเขตปกครอง ห่วงโซ่อุปทาน และแร่ในประเทศเมียนมา ทำให้ไม่สามารถแก้ปัญหาในระดับทวิภาคีได้เท่านั้น จำเป็นจะต้องยกระดับความร่วมมือสู่ระดับภูมิภาค ทั้งไทย เมียนมา ลาว และจีน ผ่านกรอบความร่วมมือต่าง ๆ

ปัจจุบันมีการขยายตัวของเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำอย่างต่อเนื่อง ล่าสุดพบเหมืองแร่แห่งใหม่บริเวณดอยก่อวันและบ้านแม่โจ๊ะ ประเทศเมียนมา ซึ่งอยู่เหนือแม่น้ำสายเพียงไม่กี่กิโลเมตร มีเหมืองแร่อย่างน้อย 13 แห่งในฝั่งลาว และมีเหมืองแร่ทองคำที่เกิดขึ้นใหม่นับสิบแห่ง สร้างความวิตกกังวลให้กับชาวบ้านอำเภอเชียงแสนและอำเภอเชียงของเป็นอย่างยิ่ง การขยายตัวของเหมืองยิ่งจะเพิ่มการปนเปื้อนโลหะหนักในลุ่มน้ำชายแดนไทย แม้รัฐบาลเห็นชอบ TOR ความร่วมมือระหว่างไทย-เมียนมา ในการยกระดับการเฝ้าระวังติดตามและแลกเปลี่ยนข้อมูลคุณภาพน้ำ แต่หลายฝ่ายยังคงกังวลว่า TOR ดังกล่าวจะนำไปสู่การปฏิบัติจริงได้หรือไม่ ดังนั้น รัฐบาลมีแผนยกระดับความร่วมมือผ่านกรอบคณะกรรมการลุ่มน้ำโขง (MRC) และความร่วมมือแม่โขง-ล้านช้าง (MLC) อย่างไร

ตามที่ประเทศไทยและสหรัฐอเมริกาได้ลงนามบันทึกความเข้าใจ (MOU) ด้านแร่สำคัญ มีรายงานข่าวเกี่ยวกับแร่สำคัญของสหรัฐฯ และเมียนมา ขณะที่เหมืองแร่ต้นน้ำยังคงส่งผลกระทบต่อคุณภาพน้ำในประเทศไทยและชีวิตของคนไทย จึงตั้งคำถามว่ารัฐบาลมีการเจรจากับสหรัฐฯ เมียนมา และองค์กรระหว่างประเทศอย่างไร เพื่อให้เกิดความร่วมมือด้านแร่สำคัญ มีการนำประเด็นผลกระทบสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนเข้าสู่การเจรจาแล้วหรือไม่ เพราะผลประโยชน์ทางด้านเศรษฐกิจจากแร่สำคัญจะต้องไม่แลกกับสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของคนไทยอย่างที่เป็นอยู่ทุกวันนี้

ขณะที่การเยียวยาและช่วยเหลือประชาชน หนังสือตอบรับของกระทรวงการต่างประเทศต่อข้อซักถามของผู้รายงานพิเศษแห่งสหประชาชาติ ยอมรับว่าปัญหาน้ำปนเปื้อนได้ส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวันของประชาชนในพื้นที่ ประชาชนเกือบครึ่งมีข้อจำกัดในการเข้าถึงน้ำสะอาด ซึ่งเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานตามรัฐธรรมนูญ และมีค่าใช้จ่ายในการซื้อน้ำดื่มเพื่อดูแลสุขภาพเฉลี่ย 2,600 บาทต่อครัวเรือนต่อเดือน ตลอดจนมีความกังวลเกี่ยวกับเรื่องสารพิษสะสมในระยะยาว

นางสาวมณีรัฐจึงตั้งคำถามว่า รัฐบาลจะมีการพิจารณากำหนดหลักเกณฑ์การประกาศเขตภัยพิบัติหรือไม่ ซึ่งจังหวัดเชียงรายเคยมีหนังสือหารือเรื่องนี้ตั้งแต่วันที่ 22 ก.ย. 68 และจะมีการจัดสรรงบประมาณเพื่อเยียวยาประชาชน ตรวจสุขภาพเชิงลึก จัดหาแหล่งน้ำสะอาดอย่างเร่งด่วนในอำเภอแม่สาย อำเภอแม่อาย ตลอดจนการฟื้นฟูพื้นที่เกษตรกว่า 2 แสนไร่ได้หรือไม่

“ดิฉันอดตั้งคำถามไม่ได้ว่าเชียงราย เชียงใหม่อยู่ส่วนไหนของประเทศไทย ประชาชนในพื้นที่ต้องกลายเป็นพลเมืองชั้นสองตั้งแต่เมื่อไร ดิฉันอยากเห็นรัฐบาลมีความกระตือรือร้นในการช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับผลกระทบและจริงจังกับการแก้ปัญหามลพิษข้ามพรมแดน เพราะประชาชนไม่ว่าจะอยู่ในจังหวัดใด ทุกคนควรจะได้รับการดูแลจากรัฐบาลอย่างเท่าเทียมกัน”

ผู้สื่อข่าว

นายทรงศักดิ์ชี้แจงว่า รัฐบาลมีความร่วมมือกับเมียนมา โดยมีการยกระดับความร่วมมือทวิภาคีอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่การหารืออย่างเป็นทางการที่กรุงเนปิดอว์ เมื่อวันที่ 20 ส.ค. 68 จนนำไปสู่การจัดตั้งคณะทำงานด้านวิชาการร่วม และมีการหารือระดับผู้นำในประเด็นมลพิษในแม่น้ำ ระหว่างวันที่ 21-22 เม.ย. 69 ล่าสุดมีการลงนามขอบเขตอำนาจหน้าที่ (TOR) จัดตั้งคณะทำงานร่วมด้านการจัดการคุณภาพน้ำในแม่น้ำพรมแดนระหว่างไทย-เมียนมา เมื่อวันที่ 6 ส.ค. 69 ซึ่งเป็นกลไกที่เมียนมาขอใช้แทนกรอบ MRC

โดย TOR ฉบับดังกล่าวเน้นความร่วมมือด้านการจัดการคุณภาพน้ำและระบบนิเวศ รวมถึงสุขภาพของประชาชน โดยให้ความสำคัญกับการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำร่วมกันเป็นอันดับแรก พร้อมกำหนดจุดตรวจวัดและมาตรฐานการตรวจวัดร่วมกัน

ส่วนที่เป็นประเด็นคือ เมียนมาใช้ตัวเลข 0.05 มิลลิกรัมต่อลิตรในการอ้างอิงเกณฑ์คุณภาพน้ำ เช่นเดียวกับประเทศจีน แต่ประเทศไทยใช้ 0.02 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งมีความแตกต่างกัน แต่เราพยายามกำหนดให้เขาใช้มาตรฐานที่ตรงกับเรา ยอมรับว่าในประเทศเมียนมายังไม่มีเอกภาพในการกำกับดูแลแต่ละส่วน พื้นที่ที่เกิดปัญหาอยู่ในรัฐฉานจะต้องใช้หลายวิธีการในการขอความร่วมมือ

สำหรับกรอบความร่วมมือ MLC ไทยได้ผลักดันประเด็นน้ำและมลพิษข้ามพรมแดนในการประชุมรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ MLC ครั้งที่ 10 เมื่อวันที่ 15 ส.ค. 68 ที่นครอันหมิง มณฑลยูนนาน สาธารณรัฐประชาชนจีน โดยเสนอให้ใช้กลไกที่มีอยู่ คือ MLC Water Center และ LMEC ร่วมกับหน่วยงานน้ำของประเทศสมาชิกและ MRC เพื่อบรรเทาผลกระทบร่วมกัน ทั้งนี้ ไทยยังได้ผลักดันให้บรรจุประเด็นคุณภาพน้ำในร่างถ้อยแถลงร่วมของกรอบความร่วมมือ MLC แล้ว ปัจจุบันอยู่ระหว่างการประชุมในระดับผู้นำ โดยกระทรวงการต่างประเทศเป็นหน่วยงานหลักในการประสานงาน คาดว่าจะมีการจัดประชุมในเดือน ธ.ค. 69

นายทรงศักดิ์ยังระบุว่า ระหว่างวันที่ 18-19 พ.ย. 69 จะมีการประชุม MRC ที่ประเทศเวียดนาม ซึ่งตนเองจะเข้าร่วมด้วย และจะนำเรื่องมลพิษทางน้ำไปร่วมหารือเพื่อขอความร่วมมือจากประเทศเพื่อนบ้าน ให้ช่วยระมัดระวังกิจการต่าง ๆ ที่อาจมีผลกระทบ โดยขอให้เป็นไปตามกรอบของกฎหมายและไม่กระทบต่อประชาชน

อย่างไรก็ตาม ไทยยังได้รับการสนับสนุนจากสหราชอาณาจักรและญี่ปุ่น เพื่อดำเนินงานใน 2 โครงการ ได้แก่ โครงการประเมินสถานะเบื้องต้นการปนเปื้อนโลหะหนักในลุ่มน้ำโขงตอนล่าง ในเดือน มี.ค.-ก.ค. 69 ซึ่งมีการจัดทำรายงานผลการประเมินเรียบร้อยแล้ว อีกโครงการเป็นโครงการเสริมสร้างการบริหารจัดการคุณภาพน้ำร่วมกันและลดความเสี่ยงจากสารหนู ซึ่งจะดำเนินการระหว่างปี 69-71 โดยจะเริ่มจัดเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนร่วมกันในเดือน พ.ย. นี้

นายทรงศักดิ์ยืนยันว่า ปัญหามลพิษทางน้ำที่จังหวัดปราจีนบุรี จังหวัดเชียงใหม่ และเชียงราย ไม่มีความแตกต่างกัน ต้องได้รับการดูแลจากรัฐบาลอย่างเท่าเทียมกัน เบื้องต้นได้จัดสรรงบประมาณให้กับการประปาส่วนภูมิภาคในการเปลี่ยนสถานที่ผลิตน้ำประปา ขณะที่การประกาศเขตภัยพิบัติขึ้นอยู่กับผู้ว่าราชการจังหวัด ส่วนที่ในงบประมาณปี 70 ไม่ปรากฏแผนการเยียวยาประชาชนอย่างชัดเจนในกรณีนี้ เพราะทุกรัฐบาลไม่ได้ตั้งแผนไว้ เนื่องจากภัยพิบัติเกิดขึ้นโดยไม่ได้คาดหมาย จึงต้องใช้งบกลางในการบริหารจัดการ

ผู้สื่อข่าว