ใช้ยาถ่ายพยาธิผิดๆ อาจส่งผลเสียกับตับ หรือร้ายสุดเจอพยาธิย้อนกลับขึ้นลำไส้

อย่างที่ทราบกันดีว่า ยาถ่ายพยาธิ นั้นมีฤทธิ์ในการรักษาการติดเชื้อพยาธิซึ่งเป็นปรสิตที่อาศัยอยู่ในร่างกายมนุษย์ โดยคนส่วนใหญ่มักจะซื้อมารับประทาน เมื่อรู้สึกว่าร่างกายตัวเองผอมเกินไป จึงทำให้สันนิฐานว่าตัวเองมีพยาธอยู่ในตัว ดังนั้นจึงไปเลือกซื้อยาถ่ายพยาธิมารับประทานเอง โดยไม่รู้แน่ชัดว่าพยาธิที่อยู่ในตัวนั้นเป็นชนิดไหน ซึ่งนั้นจะส่งผลร้ายกับร่างกายของเราเป็นอย่างมาก ดังนั้นในการจะเลือกรับประทานยาถ่ายพยาธิ ก็ควรเรียนรู้เสียก่อนว่าพยาธิมีกี่ชนิด และยาชนิดไหนบ้างที่ใช้ในการรักษาได้ 

ชนิดของพยาธิที่อยู่ในร่างกายมนุษย์ มี 3 ชนิดหลักๆ คือ 
    1. พยาธิตัวกลม เช่น พยาธิเข็มหมุด พยาธิปากขอ พยาธิไส้เดือน พยาธิแส้ม้า พยาธิตัวจี๊ด และพยาธิเส้นด้าย
    2. พยาธิตัวตืด เช่น พยาธิตืดหมู พยาธิตืดวัว
    3. พยาธิใบไม้ เช่น พยาธิใบไม้ในตับ

โดยพยาธิเหล่านี้จะอาศัยอยู่ได้หลายแห่งในร่างกาย โดยแต่ละจุดก็จะมีอาการแตกต่างกันไป 
    พยาธิในทางเดินอาหาร : อาจทำให้ผู้ป่วยมีอาการหิวบ่อย น้ำหนักลด โลหิตจาง ปวดท้อง ท้องอืด ท้องเฟ้อ ท้องเสีย คันบริเวณทวารหนัก
    พยาธิที่ไชอยู่ใต้ผิวหนัง : ทำให้เกิดรอยทางเดินของพยาธิที่ผิวหนัง หรือมีก้อนบวมแดงที่ย้ายที่ไปเรื่อย ๆ
    พยาธิที่ไขไปที่กล้ามเนื้อ : ทำให้มีไข้ ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ
    พยาธิที่ไขไปที่สมอง : ทำให้ปวดศีรษะ คลื่นใส้อาเจียน ตาพร่ามัว ชัก
    พยาธิใบไม้ในตับ : ทำให้มีอาการปวดใต้ชายโครงขวาตาเหลือง ตัวเหลือง
    พยาธิใบไม้ในปอด : ทำให้มีอาการเจ็บแน่นหน้าอก ไอ มีเสมหะเป็นสีสนิมเหล็ก หรือไอออกเลือด

ส่วนประเภทยาถ่ายพยาธิ
     1. อัลเบนดาโซล (Albendazole) มีฤทธิ์ต่อพยาธิตัวกลมและตัวตืดรวมทั้งพยาธิใบไม้ในตับหลายชนิด ผลข้างเคียง ปวดเวียนศีรษะ ปวดมวนท้อง คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเดิน หรือแพ้ยา

ขณะที่ยาถ่ายพยาธิที่ห้ามใช้กับสตรีมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร
    1. มีเบนดาโซล (Mebendazole) มีฤทธิ์ต่อพยาธิตัวกลม และ พยาธิตัวตืดหลายชนิด ผลข้างเคียง ปวดท้อง ท้องเดิน และ ห้ามใช้กับสตรีมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร
    2. ปิเปอร์ราซีน (Piperazine) มีฤทธิ์ต่อพยาธิไส้เดือนและพยาธิเส้นด้ายโดยทำให้กล้ามเนื้อของพยาธิอ่อนแรง ผลข้างเคียง ถ้ารับประทานเกินขนาด อาจท้าให้ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเดิน ถ้ารับประทานเกินขนาดมาก ๆ อาจท้าให้กล้ามเนื้ออ่อนแรง ชัก หมดสติได้ ห้ามใช้ยานี้ร่วมกับยาถ่ายพยาธิไพแรน เทล พาโมเอต
    3. ไพแรนเทล พาโมเอต (Pyrantel pamoate) มีฤทธิ์ต่อพยาธิเส้นด้าย ไส้เดือนและปากขอ ทำให้พยาธิเคลื่อนไหวไม่ได้ ผลข้างเคียง ยานี้อาจท้าให้คลื่นไส้ อาเจียน มึนงง ห้ามใช้ยานี้ร่วมกับปิเปอร์ราซีน
    4. นิโคลซาไมด์(Niclosamide) มีฤทธิ์ต่อพยาธิตัวตืด ผลข้างเคียง คลื่นไส้ ปวดท้อง ท้องเสีย
    5. พลาซิควอนเทล (Praziquantel) มีฤทธิ์ต่อพยาธิใบไม้ และพยาธิตัวตืด ผลข้างเคียง ปวดเวียนศีรษะ ปวดท้อง อาเจียน ผื่นคัน ง่วงนอน
    6. ไอเวอร์เมคติน (Ivermectin) ใช้รักษาพยาธิตัวกลม พยาธิตัวจี๊ด และสตรองจิลอยด์ ผลข้างเคียง ปวดมวนท้อง คลื่นไส้ ปวดศีรษะ มึนงง ผื่นคัน ห้ามใช้กับสตรีมีครรภ์และหญิงให้นมบุตร

ทั้งนี้ในการใช้ยาถ่ายพยาธิ ไม่ควรใช้ยาถ่ายพยาธิเป็นประจำทุกปี เพียงเพราะร่างกายมีรูปร่างผอม เนื่องมาจากความผอมอาจจะเกิดได้จากหลายสาเหตุ อาทิ กรรมพันธุ์ ลักษณะการใช้ชีวิตประจำวันและการรับประทานอาหาร รวมถึงการมีโรคบางอย่างแอบแฝงในร่างกาย 

ดังนั้นก่อนการจะใช้ยาถ่ายพยาธิ ควรจะหาโอกาสปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเพื่อหาสาเหตุให้แน่ชัดจะดีกว่าการซื้อยาถ่ายพยาธิมารับประทานเอง โดยแพทย์จะพิจารณาจากการส่งตรวจอุจจาระเพื่อดูไข่พยาธิด้วยกล้องจุลทรรศน์ ซึ่งจะตรวจพบลักษณะเฉพาะที่จะบอกได้ว่าเป็นพยาธิชนิดใดและจะได้รับการรักษาอย่างถูกต้อง 

อีกทั้งการไม่ซื้อยาถ่ายพยาธิมารับประทานเองจะช่วยลดความเสี่ยงในการแพ้ยา ผลข้างเคียงต่อตับ และอาการอื่นๆ รวมถึงในการับประทานก็ต้องศึกษาวิธีการทานให้ถูกต้อง เพราะหากรับประทานผิด เช่น ไม่ได้กินยาระบายหลังจากกินยาถ่ายพยาธิตัวตืดแล้ว 2 ชม. เพื่อกำจัดพยาธิตัวเต็มวัยและไข่พยาธิไม่ให้ย้อนกลับขึ้นมาในลำไส้อีกและอาจทำให้เกิดอันตรายจากตัวอ่อนของพยาธิที่ออกจากไข่และชอนไชไปสะสมที่อวัยวะต่างๆคล้ายเม็ดสาคู( cysticercosis) โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่สมอง

อย่างไรก็ตาม การรักษาสุขอนามัยด้วยการ ล้างมือก่อนหรือหลังรับประทานอาหารและหลังจากเข้าห้องน้ำ เลือกซื้ออาหารที่สดใหม่สะอาด  งดการรับประทานเนื้อสัตว์ที่มีตัวอ่อนพยาธิซึ่งมีลักษณะเป็นเม็ดสาคูปนเปื้อน ไม่กินของที่ตกบนพื้นแล้ว  หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารดิบ หรือหรือสุกๆดิบๆ รวมถึงการล้างผักผลไม้ให้สะอาดก่อนบริโภค ควรสวมรองเท้าเวลาออกนอกบ้านทุกครั้ง  นั้นน่าจะเป็นวิธีการป้องกันพยาธิเข้าสู่ร่างกายได้ดีที่สุด 

ที่มาข้อมูล 

- ศ. ดร. นพ.เผด็จ สิริยะเสถียร โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย
- ผศ. พญ.แสงศุลี ธรรมไกรสร ภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัว คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล