หมอชี้ ผลคัดกรองพยาธิใบไม้ตับ “ผลบวก” ยังไม่เท่ากับ “ติดเชื้อจริง”

กรณีการคัดกรองนิสิตใหม่ของมหาวิทยาลัยในจังหวัดมหาสารคาม ที่มีรายงานว่าพบผู้มีผลตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับจำนวนมาก กำลังสร้างความกังวลในสังคม โดยมีรายงานว่า มหาวิทยาลัยมหาสารคามตรวจคัดกรองนิสิตใหม่ 12,733 คน พบผลบวก 4,233 คน หรือประมาณ 33% ขณะที่มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคามตรวจ 1,922 คน พบผลบวก 380 คน หรือประมาณ 19%

ด้าน ผศ.นพ.สุรัตน์ ตันประเวช แพทย์ประสาทวิทยา ผู้เชี่ยวชาญด้านระบบประสาทและสมอง คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้โพสต์ผ่านเพจ สาระสมองกับ อจ.หมอสุรัตน์

 

Magnific/freepik

ระบุว่า ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่าปัญหาพยาธิใบไม้ตับยังคงเป็นประเด็นด้านสาธารณสุขที่สำคัญ โดยเฉพาะเมื่อพบในคนรุ่นใหม่ แต่ย้ำว่า ก่อนสรุปว่าผู้ตรวจพบทุกคนติดเชื้อจริง จำเป็นต้องทราบก่อนว่าใช้ "วิธีตรวจ" แบบใด เนื่องจากแต่ละวิธีมีความไวและความจำเพาะแตกต่างกัน 

หมอสุรัตน์ ระบุว่า พยาธิใบไม้ตับที่พบได้บ่อยในประเทศไทย โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ คือ Opisthorchis viverrini ซึ่งติดต่อจากการรับประทานปลาน้ำจืดเกล็ดขาวที่ปรุงไม่สุก เช่น ก้อยปลา ลาบปลา ปลาส้มดิบ ปลาแดกหรือปลาร้าที่มีชิ้นปลาดิบ และผ่านความร้อนไม่เพียงพอ เมื่อเข้าสู่ร่างกาย พยาธิจะอาศัยอยู่ในท่อน้ำดี ทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง ระคายเคืองผนังท่อน้ำดี และหากติดเชื้อเป็นเวลานานอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดี

องค์การระหว่างประเทศเพื่อการวิจัยโรคมะเร็ง (IARC) จัดให้ Opisthorchis viverrini เป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ กลุ่มที่ 1 (Group 1 Carcinogen) ความน่ากังวลของพยาธิใบไม้ตับคือ ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่แทบไม่มีอาการในระยะแรก หรืออาจมีเพียงอาการทั่วไป เช่น ท้องอืด แน่นท้อง ปวดชายโครงขวา อาหารไม่ย่อย อ่อนเพลีย

ขณะที่ภายในร่างกาย พยาธิยังคงก่อให้เกิดการอักเสบของท่อน้ำดีอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี หากเกิดมะเร็งท่อน้ำดี มักตรวจพบในระยะที่โรคลุกลามแล้ว โดยอาการที่ควรรีบพบแพทย์ ได้แก่

• ตัวเหลือง ตาเหลือง
• ปวดชายโครงขวา
• น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ
• เบื่ออาหาร
• คันตามตัว

รักษาได้ แต่กลับมาติดซ้ำได้

พยาธิใบไม้ตับสามารถรักษาได้ด้วยยา Praziquantel ซึ่งมีประสิทธิภาพสูง หากยังคงรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ ก็สามารถติดเชื้อซ้ำได้ และการติดเชื้อซ้ำหลายครั้งเป็นปัจจัยสำคัญที่เพิ่มความเสี่ยงของมะเร็งท่อน้ำดีในระยะยาว

ผลตรวจ "บวก" ไม่ได้แปลว่าติดเชื้อเสมอไป

แพทย์ระบุว่า สิ่งสำคัญคือ ต้องแยกให้ออกระหว่าง "ผลคัดกรอง" กับ "การยืนยันการติดเชื้อ" ปัจจุบันมีหลายวิธีในการตรวจหาโรคพยาธิใบไม้ตับ ดังนี้

• ตรวจอุจจาระ (Gold Standard แบบดั้งเดิม) เป็นการตรวจหาไข่พยาธิในอุจจาระ หากพบไข่พยาธิ ถือว่ายืนยันการติดเชื้อได้ค่อนข้างแน่นอน ข้อจำกัดคือ หากมีพยาธิจำนวนน้อย หรืออยู่ในระยะเริ่มต้น อาจตรวจไม่พบ และผลตรวจขึ้นอยู่กับความชำนาญของผู้ตรวจ
  • ตรวจครั้งเดียว ความไวประมาณ 40-70%
  • ตรวจต่อเนื่อง 3 วัน ความไวอาจสูงถึง 90-95%

• ตรวจเลือดหาแอนติบอดี (ELISA) เป็นวิธีที่หลายโครงการใช้ในการคัดกรองประชากรจำนวนมาก เพราะตรวจได้รวดเร็วและมีความไวสูง ผลบวกไม่ได้หมายความว่าปัจจุบันยังมีพยาธิอยู่ เนื่องจากผู้ที่เคยติดเชื้อและรักษาหายแล้ว ก็อาจตรวจพบแอนติบอดีได้เช่นกัน จึงอาจเกิดผลบวกลวง (False Positive)
  • ความไวประมาณ 90-98%
  • ความจำเพาะประมาณ 80-95%
  คอนเทนต์สำหรับคุณ By Blue Dot

  เนื้อหาคัดสรรคุณภาพ

  

  เตือนสายปลาดิบ! "พยาธิใบไม้ตับ" เพิ่มเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี เช็กอาการด่วน

  7 ก.ค. 2569

  

  ช็อก! น้องใหม่มหาวิทยาลัยในมหาสารคามพบ "พยาธิใบไม้ตับ" รวมกว่า 4,500 ราย

  7 ก.ค. 2569
• ตรวจหาแอนติเจนของพยาธิ เป็นการตรวจสารที่พยาธิปล่อยออกมา จึงสะท้อนการติดเชื้อในปัจจุบันได้ดีกว่าการตรวจหาแอนติบอดี
  • ความไวประมาณ 85-95%
  • ความจำเพาะประมาณ 90-98%

• ตรวจด้วยเทคนิค PCR เป็นการตรวจสารพันธุกรรม (DNA) ของพยาธิ มีความแม่นยำสูงที่สุด
  • ความไว 95-100%
  • ความจำเพาะเกือบ 100%

แต่มีค่าใช้จ่ายสูง จึงไม่เหมาะสำหรับการคัดกรองประชาชนจำนวนมาก

ตัวเลขกว่า 4,000 คน ใช้วิธีตรวจแบบใด?

หมอสุรัตน์ ระบุว่า ขณะนี้ยังไม่มีข้อมูลยืนยันอย่างเป็นทางการว่า การคัดกรองครั้งนี้ใช้วิธีใด จากแนวทางที่หลายมหาวิทยาลัยและโครงการควบคุมโรคในภาคตะวันออกเฉียงเหนือเคยดำเนินการ มักใช้การตรวจเลือดแบบ ELISA เพื่อคัดกรอง เนื่องจากสามารถตรวจคนจำนวนมากได้ภายในวันเดียว และมีความไวสูง หากผลคัดกรองเป็นบวก มักจะมีการตรวจยืนยันเพิ่มเติม เช่น การตรวจอุจจาระ หรือการประเมินโดยแพทย์ ก่อนวางแผนการรักษา

ร่างกายกำจัดพยาธิเองได้หรือไม่?

แม้ร่างกายจะมีระบบภูมิคุ้มกัน แต่โดยทั่วไปไม่สามารถกำจัดพยาธิใบไม้ตับได้อย่างมีประสิทธิภาพ พยาธิชนิดนี้สามารถอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีได้นานประมาณ 10-30 ปี และมีความสามารถในการหลบเลี่ยงระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง แม้ภูมิคุ้มกันจะตอบสนอง แต่ไม่สามารถกำจัดพยาธิทั้งหมดได้

เหตุใดจึงตรวจร้านส้มตำ?

การตรวจร้านส้มตำมีเป้าหมายเพื่อเฝ้าระวังการใช้วัตถุดิบที่อาจเป็นแหล่งแพร่เชื้อ เช่น

• ปลาร้าที่มีชิ้นปลาดิบปน
• ก้อยปลา
• ลาบปลา
• ปลาส้ม
• ปลาแดกที่ไม่ได้ผ่านความร้อนเพียงพอ

ทั้งนี้ น้ำปลาร้าที่ผ่านกระบวนการหมักตามมาตรฐานเพียงอย่างเดียว ไม่ใช่ปัจจัยเสี่ยงหลัก แต่การใช้ปลาน้ำจืดดิบเป็นส่วนประกอบของอาหารต่างหากที่เป็นความเสี่ยงสำคัญ

หากตรวจพบผลบวก ควรทำอย่างไร?

• เข้ารับการรักษาตามคำแนะนำของแพทย์หรือหน่วยงานสาธารณสุข
• งดรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ
• ผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยงในครอบครัวควรเข้ารับการตรวจ
• หากมีอาการผิดปกติ เช่น ตัวเหลือง ตาเหลือง ปวดชายโครงขวา น้ำหนักลด หรือเบื่ออาหารเรื้อรัง ควรรีบพบแพทย์
• ไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิมารับประทานเองซ้ำ ๆ โดยไม่ตรวจ เพราะอาจทำให้เข้าใจผิดว่าปลอดภัย ทั้งที่ยังมีพฤติกรรมเสี่ยงเดิม

หมอสุรัตน์ย้ำว่า หากตัวเลขกว่า 4,000 คน มาจากการตรวจคัดกรองด้วยวิธี ELISA ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่ามีผู้ที่เคยสัมผัสเชื้อหรือมีความเสี่ยงจำนวนมาก แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าทุกคนมีพยาธิใบไม้ตับที่ยังมีชีวิตอยู่ในร่างกาย จำเป็นต้องพิจารณาร่วมกับชนิดของการตรวจ และอาจต้องมีการตรวจยืนยันเพิ่มเติมก่อนวินิจฉัยและวางแผนการรักษา เหตุการณ์ครั้งนี้สะท้อนให้เห็นว่า การหลีกเลี่ยงการรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ ยังคงเป็นวิธีป้องกันที่ดีที่สุด เพื่อลดความเสี่ยงของการติดพยาธิใบไม้ตับและโรคมะเร็งท่อน้ำดีในอนาคต