การออกกำลังกายอย่างการวิ่งเป็นหนึ่งในวิธีดูแลสุขภาพที่หลายคนเลือกทำ แต่เมื่อเริ่มจริงจังกับการฝึกซ้อมมากขึ้น ทั้งวันซ้อมเร็วและวันวิ่งระยะไกล หลายคนกลับเลือกลดปริมาณข้าวและอาหารประเภทแป้ง เพราะเข้าใจว่ายิ่งกินคาร์บน้อยยิ่งดีต่อสุขภาพ ทั้งที่ความจริงแล้ว ร่างกายของคนที่ออกกำลังกายจำเป็นต้องได้รับคาร์โบไฮเดรตอย่างเพียงพอ เพื่อใช้เป็นพลังงานระหว่างการฝึกซ้อมและช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้ดี
นพ.อกนิษฐ์ ศรีสุขวัฒนา หรือ หมอแอร์ อายุรแพทย์โรคหัวใจ และผู้ชำนาญการด้าน Sports Cardiology โรงพยาบาลสมิติเวช ศรีนครินทร์ อธิบายว่าผ่าน Facebook ปริมาณคาร์โบไฮเดรตที่ควรได้รับในแต่ละวันสามารถปรับให้เหมาะสมกับระดับความหนักและระยะเวลาของการออกกำลังกายได้ โดยมีประเด็นสำคัญที่คนออกกำลังกายควรรู้ ดังนี้
วันซ้อมหนักกับวันพัก สามารถตักข้าวต่างกันได้
การรับประทานอาหารควรปรับตามกิจกรรมในแต่ละวัน เช่น วันที่วิ่งเบาประมาณ 30 นาที กับวันที่ต้องวิ่งยาวถึง 2 ชั่วโมง ร่างกายย่อมใช้พลังงานแตกต่างกัน โดยวันที่วิ่งระยะไกลจะต้องใช้พลังงานมากขึ้น จึงควรเพิ่มปริมาณคาร์โบไฮเดรตในมื้อก่อนวิ่ง หรือเติมคาร์โบไฮเดรตระหว่างทางตามความเหมาะสม
ส่วนวันพักหรือ Rest Day สามารถลดปริมาณคาร์โบไฮเดรตลงได้ โดยไม่จำเป็นต้องรับประทานเท่ากับวันออกกำลังกายหนัก แต่ยังต้องได้รับพลังงานและสารอาหารให้เพียงพอต่อการฟื้นตัวจากการฝึกซ้อมในวันก่อนหน้า
ขาหนักช่วงท้าย อาจต้องกลับมาดูว่ากินคาร์บเพียงพอหรือไม่
ร่างกายมีการสะสมคาร์โบไฮเดรตส่วนหนึ่งไว้ในกล้ามเนื้อและตับในรูปของไกลโคเจน ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานสำคัญเมื่อเร่งความเร็วหรือออกกำลังกายเป็นเวลานาน
หากได้รับคาร์โบไฮเดรตไม่เพียงพอ ร่างกายอาจมีพลังงานสำรองไม่เหมาะสม ส่งผลให้เหนื่อยล้าเร็วขึ้น รักษาความเร็วในการวิ่งได้ยาก หรือฟื้นตัวไม่ทันสำหรับการฝึกซ้อมครั้งต่อไป
มีงานทดลองในนักกีฬาเดินทนระดับสูงที่รับประทานพลังงานใกล้เคียงกันและฝึกซ้อมเป็นเวลา 25 วัน พบว่า กลุ่มที่รับประทานคาร์โบไฮเดรตต่ำมากสามารถใช้ไขมันเป็นพลังงานระหว่างออกแรงได้มากขึ้น แต่กลับทำเวลาแข่งขันระยะ 10 กิโลเมตรได้ช้าลง สะท้อนว่าการได้รับคาร์โบไฮเดรตไม่เพียงพออาจส่งผลต่อสมรรถภาพและประสิทธิภาพในการแข่งขันกีฬาได้
กินพลังงานไม่เพียงพอต่อเนื่อง อาจกระทบสุขภาพ
หากพบว่าน้ำหนักลดลงพร้อมกับแรงในการฝึกซ้อมที่ตกลง ฟื้นตัวช้า หรือมีอาการบาดเจ็บซ้ำ ๆ ควรกลับมาพิจารณาว่าในแต่ละวันได้รับพลังงานเพียงพอหรือไม่
การได้รับพลังงานไม่เพียงพอเป็นเวลานานอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพ โดยในผู้หญิงอาจทำให้ประจำเดือนผิดปกติ ขณะที่สุขภาพกระดูกสามารถได้รับผลกระทบทั้งในผู้หญิงและผู้ชาย เพิ่มความเสี่ยงต่อการบาดเจ็บจากแรงกระแทกหรือแรงซ้ำ ๆ เช่น ภาวะกระดูกล้า
ดังนั้น การลดน้ำหนักควรคำนึงถึงพลังงานที่ร่างกายต้องใช้ในการฝึกซ้อมและการฟื้นตัว ไม่ควรจำกัดอาหารหรือคาร์โบไฮเดรตมากเกินไปจนกระทบต่อสุขภาพ
คาร์บ 3 กับ 6 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม เทียบเป็นข้าวกี่ทัพพี?
เพื่อให้เห็นภาพปริมาณคาร์โบไฮเดรตที่ควรได้รับในแต่ละวัน ลองคำนวณจากตัวอย่างคนที่มีน้ำหนักตัว 60 กิโลกรัม โดยข้าวสวย 1 ทัพพี ให้คาร์โบไฮเดรตประมาณ 18 กรัม จะเทียบเป็นปริมาณข้าวได้ดังนี้
- คาร์โบไฮเดรต 3 กรัม/กิโลกรัม/วัน เท่ากับคาร์โบไฮเดรต 180 กรัมต่อวัน หรือเทียบเท่าข้าวสวยประมาณ 10 ทัพพี น้ำหนักประมาณ 600 กรัม
- คาร์โบไฮเดรต 6 กรัม/กิโลกรัม/วัน เท่ากับคาร์โบไฮเดรต 360 กรัมต่อวัน หรือเทียบเท่าข้าวสวยประมาณ 20 ทัพพี น้ำหนักประมาณ 1.2 กิโลกรัม
สำหรับแนวทางด้านโภชนาการกีฬา ปริมาณคาร์โบไฮเดรตที่แนะนำจะแตกต่างกันตามระยะเวลาและความหนักของการฝึกซ้อม ได้แก่
- 3 กรัม/กิโลกรัม/วัน สำหรับการฝึกซ้อมเบา ๆ ที่ใช้เวลาไม่เกิน 40 นาที
- 6 กรัม/กิโลกรัม/วัน สำหรับโปรแกรมฝึกซ้อมระดับปานกลางประมาณ 1 ชั่วโมงต่อวัน
- อาจสูงถึง 10 กรัม/กิโลกรัม/วัน ในวันที่ต้องฝึกซ้อมเป็นเวลานานเกิน 90 นาที
แม้ตัวเลข 20 ทัพพีอาจฟังดูเป็นปริมาณที่มาก แต่ในการรับประทานจริงไม่จำเป็นต้องได้รับคาร์โบไฮเดรตจากข้าวเพียงอย่างเดียว เพราะยังมีคาร์โบไฮเดรตจากเส้น ขนมปัง ผลไม้ นม รวมถึงอาหารและเครื่องดื่มที่รับประทานระหว่างการฝึกซ้อม ซึ่งต้องนำมาคำนวณรวมกับอาหารทั้งหมดในแต่ละวันด้วย
คุมน้ำตาลก็ยังสามารถรับประทานข้าวได้
การรับประทานอาหารที่มีคาร์โบไฮเดรตทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดเพิ่มขึ้นหลังมื้ออาหารได้ตามปกติ แต่ระดับน้ำตาลจะเพิ่มขึ้นเร็วหรือสูงมากน้อยเพียงใด ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ทั้งปริมาณอาหาร ชนิดของคาร์โบไฮเดรต และอาหารที่รับประทานร่วมกัน
ดังนั้น คนที่ต้องการควบคุมระดับน้ำตาลยังสามารถจัดมื้ออาหารที่มีข้าวได้ โดยเลือกปริมาณและชนิดของคาร์โบไฮเดรตให้เหมาะสม หากมีปัญหาระดับน้ำตาลหลังรับประทานอาหาร สามารถลองเดินประมาณ 10 นาที เพื่อช่วยให้ระดับน้ำตาลในเลือดลดลงเร็วขึ้น รวมถึงหลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารระหว่างมื้อโดยไม่จำเป็น หากมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงมาก ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับคำแนะนำที่เหมาะสม
เลือกอาหารให้ดูทั้งจานข้าวและเครื่องดื่ม
การควบคุมอาหารไม่ได้ดูเพียงปริมาณข้าวในจานเท่านั้น แต่ควรพิจารณาอาหารและเครื่องดื่มที่รับประทานร่วมกันด้วย
ตัวอย่างเช่น หากมื้อกลางวันรับประทานข้าวจานใหญ่และดื่มชานมหวานตามไปด้วย อาจปรับด้วยการตักข้าวในปริมาณที่เหมาะสม รับประทานคู่กับผักและแหล่งโปรตีน เช่น ปลา ไข่ หรือเต้าหู้ พร้อมเปลี่ยนเครื่องดื่มหวานเป็นน้ำเปล่า
ส่วนผู้ที่ต้องการเพิ่มใยอาหาร สามารถเลือกข้าวกล้อง ถั่ว หรือผลไม้ทั้งลูกให้บ่อยขึ้น เพราะการเลือกชนิดของคาร์โบไฮเดรตก็เป็นอีกส่วนสำคัญของการดูแลสุขภาพ โดยเฉพาะผู้ที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูง ซึ่งยังสามารถรับประทานคาร์โบไฮเดรตได้ แต่ควรเลือกแหล่งคาร์โบไฮเดรตที่มีคุณภาพและจัดปริมาณให้เหมาะสม
หลังรับประทานอาหาร ลองลุกเดิน 10 นาที
อีกหนึ่งวิธีที่ช่วยดูแลระดับน้ำตาลในเลือดหลังมื้ออาหาร คือการลุกขึ้นเดินแทนการนั่งนิ่ง ๆ ต่อเนื่องหลังรับประทานอาหารเสร็จ
มีงานทดลองในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 พบว่า การเดินประมาณ 10 นาทีหลังมื้ออาหารหลักแต่ละมื้อ ช่วยให้ระดับน้ำตาลในเลือดหลังรับประทานอาหารเพิ่มขึ้นน้อยลง จึงเป็นกิจกรรมง่าย ๆ ที่สามารถนำไปปรับใช้ในชีวิตประจำวันได้
วันพักลดคาร์บได้ แต่ไม่ควรลดในวันออกกำลังกาย
สำหรับวันพักหรือ Rest Day สามารถลดปริมาณคาร์โบไฮเดรตลงได้ เพราะร่างกายไม่ได้ใช้พลังงานในการฝึกซ้อมมากเท่ากับวันออกกำลังกาย แต่ไม่ควรลดคาร์โบไฮเดรตในวันที่ต้องออกกำลังกายหรือฝึกซ้อม โดยเฉพาะวันที่ต้องใช้แรงและพลังงานมาก
นอกจากนี้ ผู้ที่อยู่ในช่วงควบคุมน้ำหนักไม่ควรจำกัดคาร์โบไฮเดรตมากเกินไปในช่วงฝึกซ้อม เพราะอาจทำให้ได้รับพลังงานไม่เพียงพอ ส่งผลให้การฝึกซ้อมไม่มีประสิทธิภาพเท่าที่ควร ร่างกายขาดพลังงาน และเพิ่มความเสี่ยงต่อการบาดเจ็บได้