เคยไหม? เวลาหิวจนเริ่มหงุดหงิด มือสั่น ไม่มีแรง หรือรู้สึกอ่อนเพลีย หลายคนมักพูดติดตลกว่า “น้ำตาลตก” จนกลายเป็นคำพูดคุ้นหูในชีวิตประจำวัน แต่รู้หรือไม่ว่า อาการเหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ ซึ่งเป็นภาวะที่ไม่ควรมองข้าม โดยเฉพาะในผู้ป่วยเบาหวาน
เมื่อเกิดอาการน้ำตาลตก หลายคนอาจนึกถึงการกินลูกอม น้ำหวาน หรือขนมหวานเพื่อเพิ่มระดับน้ำตาลในเลือด แต่จริง ๆ แล้วมีวิธีรับมืออย่างถูกต้องและทางเลือกอื่นที่ไม่จำเป็นต้องพึ่งของหวานเสมอไป ชวนทำความรู้จักภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ พร้อมวิธีแก้ไขและป้องกันไม่ให้เกิดซ้ำ
น้ำตาลในเลือดต่ำ คืออะไร?
ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ (Hypoglycemia) คือภาวะที่ระดับน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 70 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร (mg/dL) ทำให้ร่างกายมีน้ำตาลไม่เพียงพอต่อการทำงาน โดยเฉพาะสมองที่ต้องใช้น้ำตาลกลูโคสเป็นแหล่งพลังงานสำคัญ อาการที่พบได้ ได้แก่
- มือสั่น ตัวสั่น ใจสั่น
- เหงื่อออกมาก ตัวเย็น
- หิวมากกว่าปกติอย่างกะทันหัน
- เวียนศีรษะ หน้ามืด อ่อนเพลีย
- ปวดศีรษะ มึนงง หรือสมาธิลดลง
- หากรุนแรงอาจมีอาการสับสน ชัก หรือหมดสติ
ภาวะนี้พบได้บ่อยในผู้ป่วยเบาหวานที่ใช้อินซูลินหรือยาลดระดับน้ำตาลบางชนิด โดยเฉพาะเมื่อรับประทานอาหารน้อยกว่าปกติ งดมื้ออาหาร ออกกำลังกายหนัก หรือใช้ยาไม่สัมพันธ์กับปริมาณอาหารที่รับประทาน
5 วิธีรับมือเมื่อน้ำตาลตก โดยไม่ต้องพึ่งขนมหวาน
การแก้ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำไม่จำเป็นต้องเลือกลูกอม ช็อกโกแลต หรือขนมหวานเสมอไป แต่ควรเลือกคาร์โบไฮเดรตที่ร่างกายดูดซึมได้เร็วในปริมาณเหมาะสม และติดตามระดับน้ำตาลหลังรับประทาน
- เลือกกลูโคสชนิดเม็ดแทนขนมหวาน กลูโคสชนิดเม็ดเป็นอีกทางเลือกสำหรับผู้ที่ไม่ต้องการรับประทานขนมหวาน เพราะสามารถกำหนดปริมาณคาร์โบไฮเดรตได้ชัดเจน และพกพาสะดวก ควรเลือกรับประทานให้ได้คาร์โบไฮเดรตประมาณ 15 กรัม ตามคำแนะนำบนฉลากผลิตภัณฑ์
- รับประทานผลไม้ที่มีคาร์โบไฮเดรต ผลไม้บางชนิดมีคาร์โบไฮเดรตตามธรรมชาติ เช่น กล้วยและส้ม สามารถเป็นส่วนหนึ่งของอาหารที่ช่วยเพิ่มพลังงานให้ร่างกายได้ โดยควรเลือกรับประทานในปริมาณเหมาะสม ทั้งนี้ผลไม้ทั้งผลมีใยอาหารและอาจดูดซึมน้ำตาลช้ากว่ากลูโคส จึงไม่ควรใช้แทนกลูโคสออกฤทธิ์เร็วในกรณีที่มีภาวะน้ำตาลต่ำที่ยืนยันแล้วและต้องแก้ไขอย่างเร่งด่วน
- เลือกนมจืดเป็นอาหารว่างหลังแก้ภาวะน้ำตาลต่ำ นมจืดมีคาร์โบไฮเดรตจากน้ำตาลแลคโตส รวมถึงโปรตีนที่ช่วยเสริมสารอาหารให้ร่างกาย เหมาะสำหรับรับประทานเป็นอาหารว่างหลังระดับน้ำตาลเริ่มกลับสู่เกณฑ์ปกติ โดยไม่จำเป็นต้องเลือกนมปรุงแต่งรสหวาน
- รับประทานข้าวต้ม หรือโจ๊กในมื้ออาหาร ช่วยเติมพลังงานให้ร่างกาย เหมาะสำหรับรับประทานเป็นมื้ออาหารหลังแก้ไขภาวะน้ำตาลต่ำเบื้องต้นแล้ว โดยอาจเพิ่มเนื้อสัตว์ไม่ติดมันหรือไข่ เพื่อให้ได้รับโปรตีนร่วมด้วย
- เลือกขนมปังหรืออาหารประเภทแป้งเป็นอาหารว่าง ขนมปังและอาหารประเภทแป้งเป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรตที่ช่วยเติมพลังงานให้ร่างกาย เหมาะสำหรับรับประทานเป็นอาหารว่างหรือมื้ออาหารเพื่อป้องกันการเกิดภาวะน้ำตาลต่ำซ้ำ โดยเฉพาะในผู้ที่ต้องเว้นระยะระหว่างมื้ออาหารนาน
หมายเหตุ: ข้อ 2–5 เป็นทางเลือกสำหรับเติมพลังงานหรือรับประทานหลังแก้ภาวะน้ำตาลต่ำเบื้องต้น ไม่ใช่สิ่งทดแทนคาร์โบไฮเดรตที่ออกฤทธิ์เร็วในช่วงที่น้ำตาลต่ำเฉียบพลัน
ข้อมูลจากกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ระบุถึงตัวอย่างอาหารที่ใช้แก้ไขภาวะน้ำตาลต่ำ เช่น กลูโคสเม็ด นม ผลไม้ และข้าวต้มหรือโจ๊ก ขณะที่หลักการดูแลผู้ป่วยที่ยังรู้สึกตัวควรให้ความสำคัญกับปริมาณคาร์โบไฮเดรตและการตรวจระดับน้ำตาลซ้ำด้วย
หลัก 15-15 แก้น้ำตาลต่ำอย่างถูกวิธี
ข้อมูลจากศูนย์บริการสาธารณสุข 14 สำนักอนามัย กรุงเทพมหานคร แนะนำหลักการ 15-15 สำหรับผู้ที่มีภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำและยังรู้สึกตัวดี ดังนี้
- รับประทานคาร์โบไฮเดรตที่ออกฤทธิ์เร็ว 15 กรัม เช่น กลูโคสชนิดเม็ดในปริมาณที่ให้กลูโคสตามเกณฑ์
- รอประมาณ 15 นาที แล้วตรวจระดับน้ำตาลในเลือดซ้ำ
- หากระดับน้ำตาลยังต่ำกว่า 70 mg/dL ให้รับประทานคาร์โบไฮเดรต 15 กรัมซ้ำ
- ตรวจระดับน้ำตาลอีกครั้งหลัง 15 นาที และทำซ้ำหากยังต่ำกว่าเกณฑ์
- เมื่อระดับน้ำตาลกลับมามากกว่า 70 mg/dL แล้ว ควรรับประทานอาหารมื้อหลักตามเวลา หรืออาหารว่างที่เหมาะสมหากยังต้องรออีกนานกว่าจะถึงมื้อถัดไป
ข้อควรระวัง: ไม่ควรใช้ช็อกโกแลตหรือขนมที่มีไขมันสูงเป็นตัวเลือกแรกในการแก้ภาวะน้ำตาลต่ำ เพราะไขมันอาจทำให้การดูดซึมคาร์โบไฮเดรตช้าลง
หากน้ำตาลต่ำจนหมดสติ ต้องทำอย่างไร?
หากผู้ป่วยมีอาการสับสนรุนแรง ชัก หรือหมดสติ ถือเป็นภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรง ต้องได้รับความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที โดยควรปฏิบัติดังนี้
- ห้ามป้อนอาหาร น้ำ หรือเครื่องดื่มทางปาก เพราะเสี่ยงสำลักลงหลอดลม
- จัดให้นอนตะแคงในท่าพักฟื้น หากไม่มีข้อห้ามจากการบาดเจ็บ
- โทรแจ้งสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669
- หากมีชุดฉีดกลูคากอนและผู้ช่วยเหลือได้รับการฝึกใช้ สามารถให้ตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์ระหว่างรอทีมแพทย์
ภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรงจำเป็นต้องได้รับการรักษาโดยบุคลากรทางการแพทย์ ไม่ควรพยายามแก้ไขด้วยการป้อนอาหารหรือเครื่องดื่มเอง
วิธีป้องกันไม่ให้น้ำตาลตกซ้ำ
นอกจากการรู้วิธีแก้ไขเมื่อเกิดอาการแล้ว การปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันยังช่วยลดโอกาสเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำได้ โดยเฉพาะผู้ป่วยเบาหวานที่มีความเสี่ยงจากการใช้ยา
- รับประทานอาหารให้ตรงเวลา ไม่อดอาหารหรือเว้นมื้ออาหารนานเกินไป โดยเฉพาะผู้ที่ใช้อินซูลินหรือยาลดน้ำตาล
- รับประทานอาหารให้ครบหมู่ เลือกคาร์โบไฮเดรตในปริมาณเหมาะสม ร่วมกับโปรตีนและผัก เพื่อให้ได้รับสารอาหารเพียงพอ
- ระวังการออกกำลังกาย ควรประเมินระดับน้ำตาลและวางแผนอาหารให้เหมาะสมกับกิจกรรมที่ทำ
- รับประทานยาตามคำสั่งแพทย์ ไม่ปรับขนาดยาเอง แม้จะรับประทานอาหารได้น้อยลง
- หมั่นตรวจระดับน้ำตาลในเลือด โดยเฉพาะเมื่อมีอาการผิดปกติ หรืออยู่ในกลุ่มที่เสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลต่ำ
หากเกิดอาการน้ำตาลต่ำซ้ำบ่อยครั้ง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินสาเหตุและทบทวนแผนการรักษา ไม่ควรแก้ปัญหาด้วยการเพิ่มอาหารหรือปรับยาเอง
ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำไม่จำเป็นต้องแก้ด้วยขนมหวานทุกครั้ง แต่ต้องเลือกคาร์โบไฮเดรตให้เหมาะสม โดยเฉพาะกลูโคสชนิดเม็ดที่สามารถกำหนดปริมาณได้ชัดเจน พร้อมใช้หลัก 15-15 ตรวจระดับน้ำตาลซ้ำ และรับประทานอาหารให้ตรงเวลาเพื่อป้องกันการเกิดซ้ำ ทั้งนี้ หากมีอาการรุนแรงจนหมดสติหรือชัก ต้องรีบขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที