เคยไหม? เวลาอยู่กับเพื่อนเรากลายเป็นคนหนึ่ง อยู่กับครอบครัวก็เป็นอีกคนหนึ่ง และเมื่ออยู่ในที่ทำงาน เราก็ต้องปรับตัวให้เป็นคนอีกแบบ จนบางครั้งอดสงสัยไม่ได้ว่า ตกลงแล้วเราเป็นคนแบบไหนกันแน่?
การปรับตัวให้เข้ากับคนรอบข้างเป็นเรื่องธรรมชาติของมนุษย์ แต่บางครั้งเราอาจปรับตัวมากเกินไป จนสิ่งที่แสดงออกไม่ใช่สิ่งที่เรารู้สึกจริง ๆ แต่เป็นสิ่งที่คิดว่าคนอื่นอยากเห็น
แล้วเรากำลังเป็นตัวเองจริง ๆ หรือกำลังใช้ชีวิตตามความคาดหวังของคนอื่นกันแน่?
เราเริ่มเปลี่ยนตัวเองตั้งแต่เมื่อไหร่?
ตั้งแต่เด็ก เราเรียนรู้ว่าการได้รับคำชม การเป็นเด็กดี หรือการทำตามสิ่งที่ผู้ใหญ่คาดหวัง มักทำให้เราได้รับการยอมรับ เมื่อโตขึ้น เราจึงอาจเผลอเชื่อว่าการเป็นคนที่คนอื่นชอบคือสิ่งสำคัญ
พฤติกรรมเหล่านี้อาจค่อย ๆ กลายเป็นความเคยชิน เช่น
-
ตอบตกลงทั้งที่จริง ๆ ไม่อยากทำ
-
ไม่กล้าแสดงความคิดเห็น เพราะกลัวคนอื่นไม่เห็นด้วย
-
พยายามทำทุกอย่างให้สมบูรณ์แบบ เพื่อไม่ให้ใครผิดหวัง
-
เปลี่ยนความคิดหรือพฤติกรรมเพื่อให้เข้ากับคนรอบข้าง
สิ่งเหล่านี้เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมที่เรียกว่า People Pleasing หรือการพยายามทำให้คนอื่นพอใจ จนบางครั้งละเลยความต้องการของตัวเอง
เมื่อความคาดหวังของคนอื่นกลายเป็นกรอบของชีวิต
ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การแคร์ความรู้สึกคนอื่น แต่อยู่ที่เมื่อเราเริ่มใช้ความรู้สึกของคนอื่นเป็นตัวกำหนดคุณค่าของตัวเอง
เราอาจเลือกเรียนในสิ่งที่ครอบครัวต้องการ ทำงานในแบบที่สังคมมองว่าดี หรือใช้ชีวิตตามภาพความสำเร็จที่คนอื่นวางไว้ โดยไม่เคยหยุดถามตัวเองเลยว่าเราต้องการสิ่งเหล่านั้นจริง ๆ หรือไม่
เมื่อเวลาผ่านไป เราอาจมีชีวิตที่ดูเหมือนทุกอย่างลงตัว แต่กลับรู้สึกเหนื่อย ไม่พอใจ หรือว่างเปล่าโดยไม่รู้สาเหตุ
เพราะบางครั้งสิ่งที่ทำให้เราเหนื่อย ไม่ใช่การใช้ชีวิต แต่เป็นการพยายามเป็นคนที่ไม่ใช่ตัวเองตลอดเวลา
ตัวตนที่แท้จริง กับตัวตนที่สังคมมองเห็น
ในทางจิตวิทยามีแนวคิดที่เรียกว่า Authenticity หมายถึงการใช้ชีวิตอย่างสอดคล้องกับความรู้สึก ความเชื่อ และคุณค่าภายในของตัวเอง
การเป็นตัวเองไม่ได้หมายความว่าเราต้องแสดงออกทุกอย่างตามใจ หรือต้องปฏิเสธการปรับตัวเข้าสังคม แต่หมายถึงการรู้ว่าตัวเองคิดและรู้สึกอย่างไร พร้อมเลือกแสดงออกอย่างเหมาะสมโดยไม่ต้องฝืนตัวตนอยู่ตลอดเวลา
งานวิจัยของ Ryan และ Ryan (2019) อธิบายว่า ความรู้สึกเป็นตัวของตัวเองเกี่ยวข้องกับความเป็นอิสระในการตัดสินใจ ความสอดคล้องระหว่างประสบการณ์ภายในกับการแสดงออก และความจริงใจในการปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น
นั่นหมายความว่า เราสามารถเป็นคนละแบบในแต่ละสถานการณ์ได้ โดยไม่จำเป็นต้องสูญเสียความเป็นตัวเอง ตราบใดที่เรายังรู้ว่าสิ่งใดคือสิ่งที่เราเชื่อและต้องการจริง ๆ
สัญญาณว่าเราอาจกำลังใช้ชีวิตตามความคาดหวังของคนอื่น
ลองสังเกตตัวเองผ่านคำถามเหล่านี้
-
เรารู้สึกผิดทุกครั้งที่ปฏิเสธคนอื่นหรือไม่?
-
เรามักพูดในสิ่งที่คนอื่นอยากฟัง มากกว่าสิ่งที่เราคิดจริง ๆ หรือเปล่า?
-
เรากลัวการถูกตัดสินจนไม่กล้าทำสิ่งที่ตัวเองชอบหรือไม่?
-
เราเลือกบางอย่างเพราะกลัวทำให้ใครผิดหวัง มากกว่าเพราะตัวเองต้องการหรือเปล่า?
-
เรารู้สึกเหนื่อยเมื่อต้องแสดงบทบาทบางอย่างต่อหน้าคนอื่นหรือไม่?
หากมีหลายข้อที่ตรงกับตัวเอง นี่อาจเป็นโอกาสให้เรากลับมาสำรวจความต้องการและความรู้สึกของตัวเองมากขึ้น ทั้งนี้ คำถามเหล่านี้ไม่ใช่แบบทดสอบหรือเครื่องมือวินิจฉัยทางจิตวิทยา แต่เป็นจุดเริ่มต้นในการทำความเข้าใจตัวเอง
จะกลับมาเป็นตัวเองได้อย่างไร?
การกลับมาเป็นตัวเองไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนชีวิตครั้งใหญ่ แต่อาจเริ่มจากการปรับสิ่งเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวัน
1. ฝึกถามตัวเองก่อนตัดสินใจ
ก่อนตอบตกลงหรือเลือกทำอะไร ลองถามว่า "เราต้องการทำสิ่งนี้จริง ๆ หรือแค่ไม่อยากให้ใครผิดหวัง?"
2. ยอมรับว่าทุกคนไม่จำเป็นต้องชอบเรา
เราไม่สามารถควบคุมความคิดหรือความรู้สึกของทุกคนได้ และการที่ใครบางคนไม่เห็นด้วยกับเรา ก็ไม่ได้หมายความว่าเราทำผิดเสมอไป
3. เรียนรู้ที่จะปฏิเสธอย่างเหมาะสม
การปฏิเสธไม่ได้แปลว่าเราเป็นคนเห็นแก่ตัว แต่เป็นการกำหนดขอบเขตเพื่อดูแลเวลา พลังงาน และความต้องการของตัวเอง
4. กลับมาทบทวนคุณค่าที่สำคัญในชีวิต
ลองเขียนออกมาว่าอะไรคือสิ่งที่เราให้ความสำคัญ เช่น ความสุข อิสระ ครอบครัว ความมั่นคง หรือการเติบโต แล้วลองสังเกตว่าชีวิตที่เป็นอยู่สอดคล้องกับสิ่งเหล่านั้นมากแค่ไหน
5. อนุญาตให้ตัวเองเปลี่ยนแปลงได้
การเป็นตัวเองไม่ได้หมายถึงการต้องเป็นคนเดิมตลอดไป เรามีสิทธิ์เรียนรู้ เติบโต เปลี่ยนความคิด และค้นพบความต้องการใหม่ ๆ ได้เสมอ
เราไม่จำเป็นต้องเป็นคนที่ทุกคนคาดหวัง
การใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่นย่อมต้องมีการปรับตัว และการแคร์ความรู้สึกของคนรอบข้างก็ไม่ใช่เรื่องผิด แต่เราไม่ควรต้องแลกความสุขและความต้องการของตัวเอง เพียงเพื่อให้ทุกคนพอใจ
บางทีการรู้จักตัวเองอาจไม่ได้หมายถึงการค้นหาว่าเราเป็นใครเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงการกล้ายอมรับว่าเราไม่จำเป็นต้องเป็นทุกอย่างที่คนอื่นอยากให้เราเป็น
เพราะสุดท้ายแล้ว คนที่ต้องใช้ชีวิตกับการตัดสินใจของเราทุกวันก็คือตัวเราเอง
เราไม่จำเป็นต้องเลิกแคร์คนอื่น เพื่อที่จะกลับมาแคร์ตัวเองให้มากขึ้น
แหล่งอ้างอิง
-
Ryan, W. S., & Ryan, R. M. (2019). Toward a Social Psychology of Authenticity: Exploring Within-Person Variation in Autonomy, Congruence, and Genuineness Using Self-Determination Theory. Review of General Psychology. https://journals.sagepub.com/doi/10.1037/gpr0000162
-
American Psychological Association (2025). Self-determination theory: A quarter century of human motivation research. https://www.apa.org/research-practice/conduct-research/self-determination-theory