พระราชลัญจกร

     พระราชลัญจกร หรือ พระตราสำหรับใช้ประทับของพระมหากษัตริย์ คือ เครื่องหมายแสดงแสดงพระบรมราชอิสริยยศ และพระบรมเดชานุภาพขององค์พระมหากษัตริย์ในรัชกาลนั้น ๆ และใช้ประทับในเอกสารราชการแผ่นดินที่สำคัญ ซึ่งก่อนถึงวันพระราชพิธีบรมราชาภิเษก จะต้องมีพิธีแกะพระราชลัญจกรประจำรัชกาลขึ้นเสียก่อน

     ที่มาและความสำคัญของพระราชลัญจกรนั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ตรัสอธิบายไว้ว่า “แต่ก่อนไม่ได้เซ็นชื่อ ใช้ตราประจำตัวหรือประจำตำแหน่งประทับแทนเซ็นชื่อ  เพราะฉะนั้นพระเจ้าแผ่นดินกับทั้งบรรดาคนสามัญ ซึ่งมีธุระในการหนังสือก็ทำตราขึ้นใช้ประจำตัว เว้นแต่ลางคนลางตำแหน่ง ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดปราน จึงทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานพระราชลัญจกรไปใช้เป็นตราประจำตัว นับกันเป็นเกียรติยศอันใหญ่ยิ่ง ไม่มีได้อย่างนั้นกันกี่คนนัก ตัวอย่างเช่น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ได้รับพระราชทานพระราชลัญจกรนารายณ์เกษียรสมุทรไปใช้ เป็นต้น”

     นอกจากนั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ยังตรัสถึง ต้นรากหรือที่มาของตราพระราชจลัญกร โดยทรงสันนิษฐานว่าอย่างเส้นชาดได้อิทธิพลจากทางตะวันออกหรือจีน ซึ่งมักใช้เป็นตราเปล่า ไม่มีการเซ็นชื่อ ส่วนตราครั่งได้อิทธิพลจากทางตะวันตกและอินเดีย ซึ่งกลายเป็นที่มาของคำว่า “มุรทา” อันแปลว่า “แหวนตรา” นั่นเอง ส่วนจะมีการเซ็นชื่อกำกับหรือไม่นั้น ไม่อาจทราบได้ แต่สำหรับของฝรั่งเห็นว่ามีการเซ็นชื่อและประทับตราครั่งด้วย ส่วนที่ปิดตราดุนนั้นเป็นสมัยใหม่ หรือบางทีจะเป็นแบบเก่าก็ได้ จึงมีคำว่า “ปิดตรา” โดยสมัยก่อนของไทยจะใช้การประทับตราและเซ็นชื่อบอกตำแหน่ง  แต่จะเป็นลานเซ็นใครก็ได้ ดังมีตัวอย่างในท้องตราของเก่า

โดยพระราชลัญจกรประจำรัชกาลนั้น จะใช้สำหรับประทับกำกับพระปรมาภิไธยของพระมหากษัตริย์ในเอกสารราชการแผ่นดินต่าง ๆ อาทิ รัฐธรรมนูญ พระราชบัญญัติ พระราชกำหนด พระราชกฤษฎีกา เป็นต้น

ติดตามสารคดีเฉลิมพระเกียรติ ชุด “พระราชพิธีบรมราชาภิเษกในครั้งกรุงรัตนโกสินทร์” โดยอาจารย์เผ่าทอง ทองเจือ ทุกวันจันทร์ –ศุกร์ เวลา 16.55 – 17.00 น. ทาง PPTV HD ช่อง 36