หมอสุรัตน์ เปิดมุมจิตวิทยา ความรักแม่ลูกที่กลายเป็นความอึดอัด

ผศ.นพ.สุรัตน์ ตันประเวช แพทย์ประสาทวิทยา ผู้เชี่ยวชาญระบบประสาทและสมอง คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โพสต์ผ่านเพจ สาระสมองกับ อจ.หมอสุรัตน์ กล่าวถึงประเด็นความสัมพันธ์ระหว่างแม่ลูก ภายใต้หัวข้อ “เมื่อความรักกับการควบคุมพันกันจนแยกไม่ออก” ซึ่งเป็นเรื่องที่ไม่ค่อยมีคนพูดถึง แม้จะเกิดขึ้นในหลายครอบครัว โดยช่วงสัปดาห์ที่ผ่านมา ได้พบทั้งกรณีลูกทะเลาะกับพ่อแม่ คนที่ทุกข์จากการถูกควบคุม แม่ที่น้อยใจลูก รวมถึงข่าวคนดังที่แยกตัวออกจากครอบครัว 

 

 

สาระสมองกับ อจ.หมอสุรัตน์

จึงทำให้ตั้งคำถามว่า เรื่องเหล่านี้เป็นเพียงความบังเอิญ หรือกำลังสะท้อนปัญหาบางอย่างในความสัมพันธ์ของมนุษย์ โดยยกตัวอย่างคนไข้หญิงรายหนึ่งที่บอกว่า เธอทั้งเป็นไมเกรนและมีความเครียดสะสม จนรู้สึกไม่ไหว เพราะอยู่ในสภาพที่แม่คอยจุกจิกและควบคุมตลอดเวลา พร้อมพูดว่า “หนูโตแล้วนะ” ซึ่งเรื่องลักษณะนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ และพบได้ในหลายประเทศเช่นกัน

หมอสุรัตน์ อธิบายว่า เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับ “ความรัก” “ตัวตน” “ความเป็นอิสระ” และ “การถูกควบคุม” หากมองในมุมสังคม อาจเป็นข่าวของดาราหรือบุคคลสาธารณะที่ได้รับความสนใจ แต่หากมองในมุมจิตวิทยา นี่คือเรื่องของมนุษย์ที่มีมุมมองต่อความรักแตกต่างกัน

สิ่งที่ทำให้ปัญหานี้ซับซ้อนและเจ็บปวดกว่าความขัดแย้งทั่วไป คือ ตัวแม่เองมักไม่รู้ว่ากำลัง “ควบคุม” ลูก เพราะสิ่งที่เธอรับรู้คือ “ความรัก” และการดูแลเอาใจใส่ โดยเฉพาะเมื่อเคยดูแลลูกมาตั้งแต่เด็ก จึงเกิดคำถามว่า “เมื่อก่อนดูแลได้ แล้วตอนนี้ทำไมจะดูแลไม่ได้”

ทั้งนี้ หมอสุรัตน์ ระบุว่า ในทางจิตวิทยา “การควบคุม” แบ่งออกเป็น 2 รูปแบบ ได้แก่

• behavioral control คือ การควบคุมพฤติกรรม การตั้งกรอบหรือขอบเขต เป็นการเตือนหรือกำกับ แต่ลูกยังสามารถคิดและตัดสินใจได้เองภายในกรอบนั้น
• psychological control คือ การควบคุมทางความคิดหรือจิตใจ เช่น การทำให้ลูกต้องคิดหรือใช้ชีวิตตามที่พ่อแม่ต้องการ โดยเชื่อว่าสิ่งนั้นเป็นความหวังดี ซึ่งเส้นแบ่งระหว่าง “ความห่วง” กับ “ความหวง” บางครั้งอยู่ใกล้กันมาก

หมอสุรัตน์ อธิบายเพิ่มเติมว่า psychological control ไม่ได้เกิดขึ้นในรูปของความรุนแรงเสมอไป แต่หลายครั้งมาในรูปของความห่วงใย ความกลัวสูญเสีย และความต้องการให้ลูกอยู่ใกล้หรืออยู่ในสายตาตลอดเวลา พร้อมอ้างถึงทฤษฎี Self-Determination Theory ตั้งแต่ปี 1985 ซึ่งอธิบายว่า มนุษย์ทุกคนมีความต้องการพื้นฐานทางจิตใจ หรือ basic psychological need 3 ด้าน ได้แก่

• autonomy หรือความเป็นตัวของตัวเอง
• competence หรือความสามารถ
• relatedness หรือความผูกพัน

โดย psychological control ของพ่อแม่ สามารถกระทบทั้ง 3 ด้านพร้อมกัน ลูกจึงไม่ได้เพียงสูญเสียอิสรภาพ แต่ยังสูญเสียความรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่า และสูญเสียความรู้สึกปลอดภัยในความสัมพันธ์ จนเกิด conflict ทางมุมมอง ระหว่างพ่อแม่ที่มองว่าลูกยังเด็ก กับลูกที่มองว่าตัวเองโตแล้ว

ขณะเดียวกัน หากมองจากฝั่งแม่ หมอสุรัตน์ ระบุว่า Adult Attachment Theory อธิบายว่า แม่ที่มีลักษณะวิตกกังวล คิดมาก หรือกลัวการสูญเสีย มักพัฒนา psychological control โดยไม่ตั้งใจ เพราะสำหรับเธอ การที่ลูกเริ่มเป็นอิสระ อาจให้ความรู้สึกคล้ายกำลัง “ถูกทอดทิ้ง” ดังนั้น ในบางครั้ง ปัญหานี้จึงอาจไม่ใช่เรื่องของลูกเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับบาดแผลหรือความไม่มั่นคงทางอารมณ์ของแม่เองด้วย

หมอสุรัตน์ ยังอธิบายถึงรูปแบบของความรักระหว่างแม่ลูกว่า มีอยู่ 2 ลักษณะ ได้แก่

• ความรักแบบ Being คือ ความรักที่ปรารถนาให้ลูกเติบโตเป็นตัวของตัวเอง
• ความรักแบบ Having คือ ความรักที่ต้องการให้ลูกอยู่กับตัวเอง

ทั้งสองรูปแบบไม่ใช่เรื่องผิดหรือถูก เพราะต่างเป็นธรรมชาติของมนุษย์ เพียงแต่งานศึกษาพบว่า มุมมองของแม่และลูกมักแตกต่างกัน โดยลูกมักอธิบายว่า “ฉันต้องออกไปเพื่อปกป้องสุขภาพจิตของตัวเอง” ขณะที่แม่มักรู้สึกว่า “ฉันไม่รู้ว่าฉันทำอะไรผิด” ช่องว่างของการรับรู้ดังกล่าว จึงกลายเป็นที่มาของคำว่า “แม่น้อยใจ” และแม้ทั้งสองฝ่ายจะรักกัน แต่ต่างก็มีความทุกข์ เพียงแต่รากของความทุกข์นั้นอาจมาจากคนละสาเหตุ

นอกจากนี้ หมอสุรัตน์ ยังกล่าวถึงแนวคิด intergenerational transmission of attachment patterns หรือการส่งต่อรูปแบบความผูกพันข้ามรุ่น โดยระบุว่า รูปแบบความสัมพันธ์ในรุ่นพ่อแม่ อาจถูกส่งต่อมายังรุ่นลูกได้เช่นกัน จนเกิดเป็นวงจรซ้ำ ๆ จากรุ่นสู่รุ่น แม้จะไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกครอบครัวก็ตามท้ายที่สุด เรื่องบังเอิญ ที่เจอบ่อย ๆ มันก็อาจไม่บังเอิญ แต่ว่ามันมีเหตุให้คิดนั่นเอง

สาระสมองกับ อจ.หมอสุรัตน์