แสงเทียนระยิบระยับบนกระทงใบตองและขนมปังที่ลอยละล่องเต็มลำน้ำ คือภาพจำอันงดงามของ "วันลอยกระทง" ประเพณีเก่าแก่ที่คนไทยสืบทอดกันมาอย่างยาวนาน เพื่อแสดงความกตัญญูและขอขมาต่อพระแม่คงคา
ทว่าเมื่อแสงไฟในค่ำคืนวันเพ็ญดับลง ความจริงอันโหดร้ายที่ปรากฏขึ้นในยามเช้าตรู่กลับกลายเป็นกองทัพขยะมหาศาลที่ลอยอัดแน่นเต็มประตูระบายน้ำและริมตลิ่ง
คำถามสำคัญที่สังคมไทยต้องร่วมกันหาคำตอบอย่างจริงจัง คือ วันนี้เรากำลังทำพิธีขอขมาสายน้ำ หรือเรากำลังซ้ำเติม ทำลายระบบนิเวศทางน้ำให้เสื่อมโทรมลงทุกปีกันแน่ ?
เปิดสถิติขยะกระทง 9 ปี ลดลงต่อเนื่อง แต่ยังต้องร่วมลดขยะรักษาสิ่งแวดล้อม
ทุกปีหลังผ่านพ้นคืนวันลอยกระทง เจ้าหน้าที่ สำนักสิ่งแวดล้อม กรุงเทพมหานคร รวมถึงองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ต้องระดมกำลังเจ้าหน้าที่และเรือเก็บขยะลงพื้นที่ตลอดทั้งคืนจนถึงรุ่งเช้า เพื่อจัดเก็บซากกระทงออกจากแม่น้ำ ลำคลอง และแหล่งน้ำต่าง ๆ ป้องกันการเน่าเสียและลดผลกระทบต่อระบบนิเวศทางน้ำ
จากสถิติการจัดเก็บกระทงของกรุงเทพมหานครย้อนหลัง 9 ปี ตั้งแต่ปี 2560-2568 อ้างอิงข้อมูลสถิติของกรุงเทพมหานคร พบว่ามีจำนวนกระทงที่จัดเก็บได้รวมทั้งสิ้น 5,169,115 ใบ โดยในปี 2568 สามารถจัดเก็บกระทงได้ 391,027 ใบ ลดลง 123,563 ใบ หรือคิดเป็น 24% เมื่อเทียบกับปี 2567 ที่จัดเก็บได้ 514,590 ใบ สะท้อนให้เห็นถึงแนวโน้มปริมาณขยะกระทงที่ลดลงอย่างชัดเจนในปีที่ผ่านมา
เมื่อพิจารณาประเภทของกระทงในปี 2568 พบว่า เป็นกระทงที่ทำจากวัสดุธรรมชาติ 323,626 ใบ กระทงโฟม 28,298 ใบ และกระทงออนไลน์ 23,347 ใบ อย่างไรก็ตาม แม้จำนวนกระทงโดยรวมจะลดลง แต่ยังมีขยะที่ต้องจัดเก็บและบริหารจัดการจำนวนมากภายในระยะเวลาอันสั้น
ดังนั้น การลดปริมาณขยะจากกระทงจึงยังเป็นเรื่องที่ทุกคนควรให้ความสำคัญ โดยสามารถเริ่มต้นได้จากการเลือกใช้กระทงจากวัสดุธรรมชาติที่ย่อยสลายได้ง่าย หลีกเลี่ยงกระทงโฟม ลดจำนวนกระทงด้วยการลอยร่วมกันเป็นกลุ่มหรือครอบครัว รวมถึงเลือกใช้กระทงออนไลน์ ซึ่งเป็นอีกทางเลือกหนึ่งในการลดขยะในแหล่งน้ำ
เพราะการลอยกระทงไม่จำเป็นต้องสร้างภาระให้กับสิ่งแวดล้อม การร่วมกันลดจำนวนกระทงตั้งแต่ต้นทาง จึงเป็นอีกหนึ่งวิธีสืบสานประเพณีไทยควบคู่ไปกับการดูแลแม่น้ำลำคลองให้สะอาดและยั่งยืน
ตารางเปรียบเทียบระยะเวลาการย่อยสลายและผลกระทบของวัสดุทำกระทง
| ประเภทวัสดุทำกระทง | ระยะเวลาการย่อยสลาย | ผลกระทบต่อระบบนิเวศและคุณภาพน้ำ |
| ใบตองและหยวกกล้วย | 14 - 30 วัน | หากมีปริมาณมากเกินไป จะดึงออกซิเจนในน้ำไปใช้ในการย่อยสลาย ทำให้น้ำเน่าเสีย |
| ขนมปังและอาหารปลา | 3 - 7 วัน | ยุ่ยและละลายน้ำเร็วที่สุด เพิ่มค่าความสกปรก (BOD) ทำให้น้ำขาดออกซิเจนเฉียบพลัน |
| โคนไอศกรีม / แป้งมัน | 7 - 15 วัน | คล้ายกับขนมปัง หากปลาไม่กินจะกลายเป็นตะกอนอินทรีย์ทับถมก้นแม่น้ำ |
| ดอกไม้สดและธูปเทียน | 7 - 14 วัน | สารเคมีจากยาฆ่าแมลงในดอกไม้และสีสังเคราะห์ปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำ |
| โฟมและพลาสติก | 400 - 450 ปี | ไม่ย่อยสลายตามธรรมชาติ แตกตัวเป็นไมโครพลาสติกเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารมนุษย์ |
"กระทงขนมปัง" ไม่ได้รักโลกอย่างที่คิด ความเข้าใจผิดที่ต้องเปลี่ยน
หนึ่งในความเชื่อที่ฝังรากลึกและสร้างความเข้าใจผิดให้แก่ประชาชนจำนวนมากคือ การหันมาใช้ "กระทงขนมปัง" หรือ "กระทงโคนไอศกรีม" โดยมีแนวคิดว่านอกจากจะไม่สร้างขยะแล้ว ยังถือเป็นการทำบุญให้ทานอาหารแก่ปลาในแม่น้ำอีกด้วย แต่ในมุมมองของนักวิทยาศาสตร์ทางทะเลและนักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อม กลับมองว่านี่คือ "ระเบิดเวลา" ที่ทำลายแหล่งน้ำได้รวดเร็วและรุนแรงที่สุด
ผศ.ดร.ธรณ์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านนิเวศทางทะเล และรองคณบดี คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ออกมาเตือนภัยกระทงขนมปัง ทำน้ำเน่าเสียเร็วกว่าที่คิด ได้ให้ข้อมูลเชิงวิชาการไว้อย่างชัดเจนว่า เมื่อกระทงขนมปังจำนวนนับหมื่นนับแสนชิ้นถูกปล่อยลงสู่แหล่งน้ำปิด เช่น สระน้ำในสวนสาธารณะ บึง หรือคลองที่มีการไหลเวียนของน้ำต่ำ ขนมปังจะดูดซับน้ำและพองตัวก่อนจะแตกยุ่ยละลายหายไปในเวลาอันรวดเร็ว ซึ่งปลาในธรรมชาติไม่สามารถกินอาหารปริมาณมหาศาลขนาดนี้ได้หมดทันเวลา
เมื่อขนมปังส่วนเกินจมลงสู่ก้นบ่อ แบคทีเรียและจุลินทรีย์ในน้ำจะเร่งกระบวนการย่อยสลายอินทรียวัตถุเหล่านี้ โดยกระบวนการดังกล่าวจำเป็นต้องดึงก๊าซออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำ (Dissolved Oxygen หรือ DO) มาใช้ในปริมาณสูง ส่งผลให้ค่าความสกปรกในรูปสารอินทรีย์ (BOD) พุ่งสูงขึ้นอย่างเฉียบพลัน เมื่อออกซิเจนในน้ำลดต่ำลงจนถึงจุดวิกฤต สัตว์น้ำและปลาที่อาศัยอยู่ในบริเวณนั้นจะเกิดอาการน็อกน้ำ ขาดอากาศหายใจ และลอยตายเกลื่อนผิวน้ำในที่สุด กลายเป็นภาพสะท้อนที่น่าเศร้าว่าการทำบุญด้วยความรู้เท่าไม่ถึงการณ์ กลับกลายเป็นสาเหตุที่คร่าชีวิตสัตว์น้ำเสียเอง
วัสดุตกแต่งและตะปูโลหะภัยเงียบของคนทำงาน
นอกจากตัวฐานของกระทงแล้ว ส่วนประกอบย่อยอย่าง "อุปกรณ์ยึดติด" และ "วัสดุตกแต่ง" ก็เป็นอีกหนึ่งปัญหาใหญ่ที่สร้างความเดือดร้อนให้แก่เจ้าหน้าที่จัดเก็บขยะและระบบนิเวศเช่นกัน ในการประดิษฐ์กระทงให้สวยงาม ผู้ผลิตจำนวนมากยังคงนิยมใช้ลวดเย็บกระดาษ เข็มหมุด ตะปูขนาดเล็ก หรือลวดโลหะ เพื่อยึดกลีบใบตองและดอกไม้ให้แน่นหนา
เมื่อกระทงเหล่านี้ถูกนำไปเข้าสู่กระบวนการคัดแยกและบดย่อยเพื่อนำไปทำปุ๋ยหมักอินทรีย์ของกรุงเทพมหานคร โลหะขนาดเล็กเหล่านี้จะปะปนอยู่ในเนื้อปุ๋ย ทำให้ไม่สามารถนำปุ๋ยไปใช้ประโยชน์ทางการเกษตรได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ อีกทั้งยังสร้างความเสี่ยงในการเกิดอุบัติเหตุบาดมือเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานในระหว่างการคัดแยกขยะอีกด้วย
ยิ่งไปกว่านั้น ดอกไม้สดที่นำมาประดับตกแต่งกระทง มักผ่านการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชและปุ๋ยเคมีในกระบวนการเพาะปลูก รวมถึงธูปและเทียนที่ปักอยู่บนกระทงซึ่งมีส่วนผสมของขี้ผึ้งพาราฟินและสีสังเคราะห์ เมื่อถูกปล่อยลงสู่แหล่งน้ำจำนวนมาก สารเคมีเหล่านี้จะค่อยๆ ชะล้างและสะสมอยู่ในแหล่งน้ำ ส่งผลกระทบระยะยาวต่อคุณภาพน้ำดิบที่ใช้ในการผลิตน้ำประปาและการอุปโภคบริโภคของประชาชน
ทางออกและการปรับตัว: สืบสานวัฒนธรรมควบคู่รักษ์สิ่งแวดล้อม
การอนุรักษ์ประเพณีอันดีงามของไทย ไม่จำเป็นต้องแลกมาด้วยความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ในยุคที่โลกกำลังเผชิญกับวิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) การปรับเปลี่ยนรูปแบบการลอยกระทงให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตสมัยใหม่ จึงเป็นทางออกที่ทุกภาคส่วนสามารถร่วมมือกันได้ทันที โดยมีแนวทางปฏิบัติที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าช่วยลดปริมาณขยะได้อย่างเป็นรูปธรรม ดังนี้
-
ลอยกระทงออนไลน์และลอยกระทงดิจิทัล (Digital Loy Krathong): ปัจจุบันหน่วยงานภาครัฐและเอกชนหลายแห่งได้พัฒนาแพลตฟอร์มลอยกระทงออนไลน์ รวมถึงการจัดงานลอยกระทงรูปแบบ Projection Mapping ฉายภาพกระทงลงบนผิวน้ำหรือกำแพงเมือง ซึ่งช่วยสร้างบรรยากาศความสวยงามได้ไม่แพ้ของจริง และช่วยลดปริมาณขยะให้เหลือศูนย์ (Zero Waste)
-
แนวคิด 1 ครอบครัว 1 กระทง หรือ 1 กลุ่มเพื่อน 1 กระทง: หากต้องการเดินทางไปสัมผัสบรรยากาศริมแม่น้ำด้วยตนเอง การรวมกลุ่มกันลอยกระทงเพียงใบเดียวแทนการแยกกันลอยคนละใบ สามารถช่วยลดปริมาณขยะลงได้มากกว่าร้อยละ 50 ถึง 70 ในทันที อีกทั้งยังช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์อันดีภายในครอบครัวและกลุ่มเพื่อน
-
เลือกสถานที่ลอยที่เป็นระบบปิดและมีระบบจัดการขยะที่มีประสิทธิภาพ: หลีกเลี่ยงการลอยกระทงในแหล่งน้ำธรรมชาติที่น้ำไหลเชี่ยวหรือยากต่อการเข้าถึงของเจ้าหน้าที่ ควรเลือกไปร่วมงานในสถานที่ที่หน่วยงานท้องถิ่นจัดเตรียมพื้นที่ไว้รองรับ เช่น สวนสาธารณะที่มีการกั้นทุ่นดักขยะ เพื่อให้ง่ายต่อการรวบรวมและนำไปกำจัดอย่างถูกวิธีหลังจบงาน
-
เลือกใช้วัสดุที่ย่อยสลายได้จริงและไม่เป็นพิษ: หากจำเป็นต้องใช้กระทง ควรเลือกใช้กระทงที่ทำจากกาบกล้วย ใบตอง หรือใบลานขนาดเล็ก และใช้ไม้กลัดจากธรรมชาติ (เช่น ไม้จิ้มฟันหรือก้านทางมะพร้าว) แทนการใช้ตะปู เข็มหมุด และลวดเย็บกระดาษ
การสืบสานวัฒนธรรมควบคู่ไปกับการดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมแบบไร้ขยะที่หลากหลาย สามารถชี้ให้เห็นว่าคนรุ่นใหม่ในปัจจุบัน เปิดรับรูปแบบการเฉลิมฉลองที่ใส่ใจสิ่งแวดล้อมมากขึ้น สะท้อนให้เห็นว่าการปรับตัวทางวัฒนธรรมไม่ได้ทำให้คุณค่าของประเพณีลดน้อยลง แต่กลับช่วยต่อลมหายใจให้ประเพณีไทยสามารถดำรงอยู่คู่กับสิ่งแวดล้อมได้อย่างสวยงามและยั่งยืน
การขอขมาพระแม่คงคาที่แท้จริง
แก่นแท้ของประเพณีลอยกระทงในอดีต คือการแสดงความสำนึกในบุญคุณของสายน้ำที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คน และการขอขมาที่ได้ล่วงเกินหรือทิ้งสิ่งปฏิกูลลงไปในแม่น้ำลำคลองตลอดทั้งปี ดังนั้น การขอขมาพระแม่คงคาที่ดีที่สุดและมีความหมายที่สุดในยุคปัจจุบัน จึงไม่ใช่การนำกระทงที่เต็มไปด้วยขยะและสารเคมีไปปล่อยลงสู่แม่น้ำเพิ่มอีกปีละนับล้านชิ้น
หากแต่เป็นการเริ่มต้นปรับเปลี่ยนจิตสำนึกและพฤติกรรมในชีวิตประจำวันของพวกเราทุกคน ด้วยการใช้น้ำอย่างรู้คุณค่า ไม่ทิ้งขยะหรือปล่อยน้ำเสียลงสู่ท่อระบายน้ำและแม่น้ำลำคลอง และร่วมกันดูแลรักษาความสะอาดของแหล่งน้ำในชุมชน เพราะเมื่อสายน้ำใสสะอาด ปราศจากมลพิษ ระบบนิเวศมีความอุดมสมบูรณ์ นั่นคือการแสดงความกตัญญูและเป็นการขอขมาพระแม่คงคาอย่างแท้จริงที่จะส่งต่อความยั่งยืนไปสู่คนรุ่นหลังสืบไป
อ่านบทความที่น่าสนใจเพิ่มเติมจาก PPTV HD 36: